«Ճակատաբաց» փոտքասթ-հաղորդաշարի 14-րդ դրուագին հիւրն է Զաքար Քէշիշեանը՝ երաժշտագէտ, խմբավար, շուիահար ու տուտուկահար, Շուշիի «Վարանդա» երգչախումբի հիմնադիրը եւ «Համազգային» հայ կրթական ու մշակութային միութեան կեդրոնական վարչութեան ատենապետը։
Երեւանի սրտին մէջ, Ռուբէնն ու Պետոն կը հիւրընկալեն Զաքարը։ Զրոյցը կը սկսի Այնճարի մանկութեան եւ Մուսա Լերան մէջ իր մկրտութեան պատմութիւնով, կ’անցնի Պէյրութի Համազգային «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտական քոլեճէն եւ 1989-ի առաջին Արցախ այցելութենէն, ապա կը հասնի 1992-ին ազատագրուած Շուշիի մէջ ծնած «Վարանդա»-ին։ Կը խօսուի 2020-էն ետք «Երգող Արցախ»-ին, 2023-ի հայաթափումէն ետք Երեւանի մէջ շարունակուող երգչախումբին եւ, թէ ինչպէս մշակոյթը կրնայ մնալ դիմադրութեան միջոց՝ առանց վերածուելու միայն սուգի։ Զրոյցի երկրորդ մասը «Համազգային»-ն է. 19 շրջան, արեւմտահայերէն, «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատուն, ուսուցիչ պատրաստելու ծրագիր եւ միութեան մնացեալ գործունէութիւնը։
Հիմնական կէտեր
- Այնճար, Մուսա Լեռ, Պէյրութ. Զաքար ծնած է Այնճար, մկրտուած՝ Մուսա Լերան Սուրբ Թովմաս վանքի աւերակներուն մէջ եւ մեծ մօր յորդորով՝ «Զաքար» կոչուած։ Առաջին տասը տարին Այնճար է. հայրը ուսուցիչ, ապա քահանայ ձեռնադրուեցաւ եւ ընտանիքը Պէյրութ տեղափոխուեցաւ։ Մանկութեան՝ նարտիի քարերը շարած է իբրեւ դաշնամուր։ Երաժշտական ծննդավայրը կը նկատէ «Բարսեղ Կանաչեան» քոլեճը, որուն առաջին աշակերտներէն եղած է։
- Բանասիրութենէն երաժշտութիւն. երկու տարի անընդմէջ դիմած է Հայաստան՝ հայագիտութիւն ուսանելու համար, սակայն մերժուած է։ 1988-ին եկած է իբրեւ վարժողական ծրագրի մասնակից, մնացած՝ իբր ուսանող։ Կ’ըսէ, որ բանասիրական ճիւղ չմտնելը ճակատագրական եղաւ. պիտի երաժիշտ դառնար։ Այդ տարիները արցախեան շարժումն էր եւ երկրաշարժը, մութն ու ցուրտը, բայց նաեւ թատրոն, համերգ, ցուցահանդէս եւ այլն. մշակութային կեանքը կը շարունակուէր:
- 1989, առաջին այցը Արցախ. ուսանողական խումբով՝ Հադրութ, Մարտակերտ, Ստեփանակերտ, օրական երեք-չորս համերգ, որոնք բողոքի ցոյցերու կը վերածուէին։ «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթը գրած է, որ սփիւռքահայի ոտքը առաջին անգամ մտաւ Արցախ՝ անդրադառնալով իր ներկայութեան, իբրեւ երաժշտական այդ խումբին անդամ։
- «Վարանդա», 1992. Խումբը կը կազմաւորուի Շուշիի ազատագրումէն ետք, «Արամ Մանուկեան» վարժարանին կից։ Կը պատմէ ձմրան սառնամանիք գիշեր մը էշով Շուշի բարձրանալը։ Ամէն ամառ երկու ամիս Արցախ. շուրջ 170 երգեր «Վարանդա»-ի համար ծնած են. մանկապատանեկան խմբերգային ամբողջ հաւաքածոն կը հաշուէ շուրջ 700 երգ։
- 2020 եւ 2023. Շուշիէն ետք երկու տարի Ստեփանակերտի մէջ՝ «Շուշիի Վարանդա երգչախումբ. Երգող Արցախ» երգչախումբը 120 հոգի կը հաշուէ՝ ոչ միայն շուշեցիներէ վերակազմուած։ Հայաթափումէն ետք երեխաները անընդհատ կ’ըսէին«պիտի շարունակենք»։ Արեւելեան Ամերիկայի թեմի առաջնորդարանի հովանաւորութեամբ, աւելի քան 50 նախկին սաներով, արդէն երրորդ տարին է որ Հայաստանի մէջ համերգներ կու տան: Գալ տարի՝ 35-ամեակը պիտի նշուի։
- Կ’արժէ՞ շարունակել. Արցախահայութիւնը ցրուած է եւ համակրանքը անոնց հանդէպ «շատ պակսած» է։ Պատասխանը՝ այո։ 25-ամեակին հարցուցած են ինչէն կը վախնայ. ըսած է՝ հայրենիքը կորսնցնելէ։ Կը հաւատայ վերադարձին, թէկուզ ինք չտեսնէ։ Բանաձեւը՝ յաճախ լաւատես, երբեմն իրատես, երբեք յոռետես։ Մշակոյթը այն ուժն է, որ զինք խենթութենէն կը փրկէ։
- Մշակոյթը իբրեւ դիմադրութիւն. կ’ըսէ, որ նախ պարտուեցանք մշակութային ինքնութեան գետնի վրայ: Առանց ազգային մշակոյթի՝ հաւաքական գիտակցութիւն չկայ, առանց հաւաքական գիտակցութիւն չկայ հաւաքական ուժ։
- Համազգային. 2022-էն՝ ատենապետն է Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութեան։ Զաքար կը պատմէ, թէ ինչպէս 1992-ին ՀՅԴ ուսանողական միութեան մէջ «հասարակ զինուոր» էր եւ առաջարկեց Շուշի խմբավար մը ղրկել. յաջորդ ժողովին արդէն որոշուած էր՝ «դուն ես այդ խմբավարը»։ Նոյն տրամաբանութեամբ հիմա նաեւ կը գործէ, հաւաքական ղեկավարում, ո՛չ թէ անհատական։ Կը յիշէ Նիկոլ Աղբալեանը, Համօ Օհանջանեանը, Լեւոն Շանթը։ Համազգայինի 19 շրջաններ, ապակեդրոն կառոյց։ Շուտով պիտի նշուի միութեան հարիւրամեակը (1928–2028)։
- Արեւմտահայերէն եւ հրատարակչութիւն. Համազգայինի վերջին պատգամաւորական ժողովի գլխաւոր մարտահրաւէրը արեւմտահայերէնի պահպանումն ու զարգացումն է։ «Բագին»՝ սփիւռքի գրեթէ միակ գրական հանդէսը, աւելի քան 60 տարի։ «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատուն, Նիկոլ Աղբալեանի բերած տպագրական մեքենան, Լիբանանի մէջ գիրքի փառատօն։ Ուսուցիչ պատրաստելու ծրագիր՝ Հայկազեան համալսարանի, ապա՝ Երեւանի պետական համալսարանէն ներս։ Զաքար կ’ըսէ արեւմտահայերէնը վտանգուած է, բայց վտանգողը մենք ենք. «ձեր լեզուն նախ ազատագրէք»։
- «Կ’արժէ շարունակել». «Վարանդա»-ով աւելի քան հազար երեխայ բեմ բարձրացած է։ Երիտասարդին կ’ըսէ՝ երբ երգչախումբի տարիքէն անցնիք, անդամագրուեցէք, միութիւնը առաջ տարէք։ Մանուկ մը ժամանակին ըսած է. «Համազգայինը ազգին համն է»։
Այս դրուագը ցոյց կու տայ, որ երգը, երաժշտութիւնը, մշակոյթը պէտք է պահել եւ զարգացնելլ. պահել՝ երբ վայրը կորսուած է, չվերածել զայն պարզապէս յուշի ու սուգի եւ գործել հայկական մշակութային ժառանգութիւնը տարածելու եւ բարձր պահելու գիտակցութեամբ։
