Առ­ցան­ցը՝ ցան­ցում խճճված

Աշ­խար­հում է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի ծա­վա­լը 2011թ. գնա­հատ­վում է $680 մլրդ (աղբ­յուրը՝ Invesp.com): Կան­խա­տես­վում է, որ 2015թ. այդ թի­վը կհաս­նի $1,5 տրլն­-ի: ԱՄՆ-ում այն հաս­նում է $187 մլրդ­-ի, Գեր­մա­նիա­յում՝ $36 մլրդ­-ի: Ռու­սաս­տա­նում է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի ծա­վա­լը դի­նա­միկ ա­ճում է և հա­սել է մոտ $800 մլն­-ի, Ուկ­րաի­նա­յում՝ $500 մլն­-ի:

Է­լեկտ­րո­նա­յին առև­տու­րը սկիզբ է ա­ռել 1960-ա­կան թթ. վեր­ջե­րին: Ա­վե­լի ճիշտ՝ է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի սկիզ­բը հա­մար­վում է 1970թ., երբ ԱՄՆ-ում ի հայտ ե­կան Հա­մա­կարգ­չա­յին ցան­ցի մի­ջո­ցով տվյալ­նե­րի փո­խա­նակ­ման (EDE, Electronic Data Exchange) և Բան­կե­րի կող­մից հա­մա­կարգ­չա­յին ցան­ցե­րով գու­մար­նե­րի է­լեկտ­րո­նա­յին փո­խանց­ման (EFT, Electronic Fund Transfer) հա­մա­կար­գե­րը: Սա­կայն է­լեկտ­րո­նա­յին առև­տու­րը միայն վեր­ջին տաս­նամ­յա­կում դուրս ե­կավ բան­կա­յին ո­լոր­տից և լայն զար­գա­ցում ապ­րեց: Դա պայ­մա­նա­վոր­ված է ին­տեր­նե­տի զար­գաց­մամբ:

Ներ­կա­յում է­լեկտ­րո­նա­յին առև­տուր ա­սե­լով՝ հաս­կա­նում են առևտ­րա­յին գոր­ծարք­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցու­մը է­լեկտ­րո­նա­յին կա­պի մի­ջո­ցով: Ընդ ո­րում՝ գոր­ծարքն ի­րա­կա­նաց­վում է առ­ցանց ռե­ժի­մով (ին­տեր­նե­տով):

Խո­չըն­դոտ­ներ Հա­յաս­տա­նում

Հա­յաս­տա­նում է­լեկտ­րո­նա­յին առև­տուր կա­րե­լի է ի­րա­կա­նաց­նել սահ­մա­նա­փակ կայ­քե­րի մի­ջո­ցով: Այն է­լեկտ­րո­նա­յին կայ­քե­րը, որ­տեղ պար­զա­պես հայ­տա­րա­րու­թյուն­ներ են տպագր­վում, է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի մաս­նա­կից չեն հա­մար­վում, քա­նի որ թեև դրանք օգ­նում են ին­տեր­նե­տի մի­ջո­ցով գտնել անհ­րա­ժեշտ ապ­րան­քը, սա­կայն ապ­րան­քի ա­ռաջ­խա­ղա­ցու­մը (մա­տա­կա­րա­րու­մը) չի ի­րա­կա­նաց­վում ին­տեր­նե­տի մի­ջո­ցով:

Հա­յաս­տա­նում տա­րած­ված է հան­րա­հայտ ebay.com և amazon.com կայ­քե­րի մի­ջո­ցով առև­տու­րը: Եր­կուսն էլ ա­ռա­քումն ի­րա­կա­նաց­նում են փոս­տա­յին հա­մա­կար­գի մի­ջո­ցով: Սա­կայն Հա­յաս­տա­նում է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի զար­գաց­ման հար­ցում առ­կա են էա­կան խո­չըն­դոտ­ներ: Օ­րի­նակ՝ ֆի­զի­կա­կան ան­ձանց թույ­լատր­վում է ա­ռանց մաք­սա­տուրք վճա­րե­լու մի­ջազ­գա­յին փոս­տա­յին կամ սուր­հան­դա­կա­յին ա­ռա­քում­նե­րով փո­խադ­րել մինչև 20 կգ և մինչև Դ150 հազ. ընդ­հա­նուր ար­ժե­քը չգե­րա­զան­ցող բեռ, սա­կայն՝ 180 օ­րը մեկ ան­գամ: Ն­ման քա­նա­կա­կան, ժամ­կե­տա­յին և ար­ժե­քա­յին սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րը լուրջ խո­չըն­դոտ են ար­տա­սահ­ման­յան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի հետ է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի հա­մար:

Ներ­քին շու­կա­յում նույն­պես չկար­գա­վոր­ված հար­ցեր կան: Այս­պես՝ կար­գա­վոր­ված չէ, թե ինչ վճա­րա­յին փաս­տա­թուղթ պետք է ներ­կա­յաց­նել հար­կա­յին մարմ­նին, ե­թե ապ­րան­քի կամ ծա­ռա­յու­թյան հա­մար վճա­րումն ի­րա­կա­նաց­վել է է­լեկտ­րո­նա­յին տար­բե­րա­կով: Ըստ օ­րենսդ­րու­թյան՝ վճա­րա­յին փաս­տաթղ­թե­րն օ­րի­նա­կան են միայն այն դեպ­քում, երբ դրանց վրա առ­կա են գոր­ծարք ի­րա­կա­նաց­նող բո­լոր կող­մե­րի ստո­րագ­րու­թյուն­նե­րը, բայց ե­թե գնոր­դը ստո­րագ­րե­լու հա­մար պար­տա­դիր պետք է ժա­մա­նի մա­տա­կա­րա­րի մոտ, է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի կարևոր ա­ռա­վե­լու­թյու­նը կոր­չում է:

Նույ­նիսկ այն դեպ­քե­րում, երբ վճա­րումն ի­րա­կա­նաց­վում է կան­խիկ (գնոր­դը վճա­րում է կան­խիկ՝ իր հաս­ցեում ապ­րան­քը ստա­նա­լիս), հայտ­նի չէ, թե ինչ­պես պետք է տրա­մադ­րել ՀԴՄ կտրոն, քա­նի որ յու­րա­քանչ­յուր ՀԴՄ սարք ամ­րագր­ված է տվյալ տա­րած­քում գոր­ծու­նեու­թյուն ի­րա­կա­նաց­նող կոնկ­րետ ի­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձի:

Է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար լուրջ խո­չըն­դոտ է դի­տարկ­վում նաև Visa մի­ջազ­գա­յին քար­տե­րի օգ­տա­գործ­ման անհ­նա­րի­նու­թյու­նը: Օ­րի­նակ՝ Հա­յաս­տան այ­ցե­լող զբո­սաշր­ջիկ­նե­րը գործ­նա­կա­նում չեն կա­րո­ղա­նում հյու­րա­նոց­նե­րում, է­լեկտ­րո­նա­յին գոր­ծարք ի­րա­կա­նաց­նե­լիս, օգտ­վել այդ մի­ջազ­գա­յին քար­տե­րից, քա­նի որ հա­յաս­տան­յան բան­կե­րը չու­նեն Visa ըն­կե­րու­թյան լի­ցեն­զիա­նե­րից մե­կը՝ Visa International e-commerce license-ը:

Լի­ցեն­զիա­յի բա­ցա­կա­յու­թյան պատ­ճա­ռով ար­տա­սահ­մա­նից Հա­յաս­տա­նի հետ է­լեկտ­րո­նա­յին առև­տուր ի­րա­կա­նաց­նե­լիս ֆի­նան­սա­կան գոր­ծարք­նե­րը մերժ­վում են, քա­նի որ Հա­յաս­տա­նը ո­րակ­վում է «ոչ վստա­հե­լի»: Որ­պես այ­լընտ­րանք՝ հայ­կա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը թղթակ­ցա­յին հա­շիվ­ներ են բա­ցում ար­տա­սահ­ման­յան բան­կե­րում և դ­րանց մի­ջո­ցով են ի­րա­կա­նաց­նում գոր­ծարք­նե­րը:

Է­լեկտ­րո­նա­յին առևտ­րի խո­չըն­դոտ­նե­րի վե­րաց­ման ուղ­ղու­թյամբ մի շարք քննար­կում­ներ ու խորհր­դակ­ցու­թյուն­ներ են անց­կաց­վել, ստեղծ­վել է հա­տուկ միջ­գե­րա­տես­չա­կան հանձ­նա­ժո­ղով: Առ­կա են մի շարք նախ­նա­կան հա­մա­ձայ­նու­թյուն­ներ, սա­կայն թե երբ դրանք ա­ռար­կա­յա­կան տեսք կստա­նան, հայտ­նի չէ: