Արցախյան երկրորդ պատերազմի ժամանակագրությունը
Civilnet
Մկրտիչ Կարապետյան
Հոդվածը լույս է տեսել «Պարտություն. 2020-ի Արցախյան պատերազմը՝ իրողություններ և հետևություններ» գրքում, որը հրատարակել է Հումանիտար հետազոտությունների հայկական կենտրոնը՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան նախաձեռնությամբ և ծախքով։
Լեռնային Ղարաբաղում 2020-ի 44-օրյա պատերազմին նախորդեց Հայաստանի հյուսիսարևելյան՝ Տավուշի սահմանագոտում էսկալացիան։ Հայաստան-Ադրբեջան պետական սահմանի Բերդի, մասնավորապես՝ Սևաքար/Ղարադաշ բարձունքի հատվածում գտնվող «Անվախ» դիրքի ուղղությամբ, ըստ պաշտոնական Երևանի, ադրբեջանցի հատուկ նշանակության ջոկատները գրոհ էին սկսել։[1] Ռազմական այս բախումները ամենամասշտաբայինն էին 2016-ի քառօրյա պատերազմից հետո: Դրանց ընթացքում կիրառվեցին հրետանային միջոցներ, անօդաչու թռչող սարքեր։ Հայկական կողմի տվյալներով խոցվել էր ադրբեջանական 13 ԱԹՍ։[2] Երկու կողմերն իրար մեղադրեցին քաղաքացիական ենթակառուցվածքները թիրախավորելու մեջ։ Ադրբեջանը նույնիսկ ակնարկեց Մեծամորի ատոմակայանին հրթիռային հարված հասցնելու մասին։[3]
Հայաստան-Ադրբեջան սահմանային էսկալացիայի հետևանքով ադրբեջանական բանակը կորցրեց 12 զինծառայող, այդ թվում՝ գեներալ-մայոր Փոլադ Հաշիմովին և գնդապետ Իլգար Միրզաևին։ Հայկական կողմն իր հերթին հայտնեց չորս զոհի մասին։ Հայաստանի ՊՆ-ն հաղորդեց՝ «գործողություններից հետո հայկական կողմը դիրքային առումով ավելի բարենպաստ վիճակում է»։[4] Ադրբեջանում ռազմական գործողությունների ելքը հազարավոր մարդկանց դուրս բերեց փողոց։[5] Ի աջակցություն Ադրբեջանի նախագահի ու ադրբեջանական բանակի` ցույցի մասնակիցները պահանջում էին հայտարարել զորահավաք ու ազատագրել Ղարաբաղը։ Հավաքը, սակայն, չնախատեսված ընթացք ստացավ․ ցուցարարները գրոհեցին խորհրդարանի շենքը, թեպետ կարճ ժամանակ անց, հատուկ միջոցների գործադրմամբ, ցույցը ցրվեց, եղան ձերբակալություններ։
Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Տավուշի սահմանագոտու բախումները որակեց «հուլիսյան հաղթական մարտեր»։ Հուլիսի վերջին նա Սարդարապատում՝ խորհրդանշական վայրում, 55 զինծառայողների հանձնեց «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան, 16 զինծառայողի՝ «Մարտական խաչ»-ի 1-ին աստիճանի շքանշան, իսկ կապիտան Ռուբեն Սանամյանը ստացավ Հայաստանի ազգային հերոսի կոչում։[6] Այդ օրվա իր ելույթում Փաշինյանը հայտարարեց, թե Տավուշի մարտերը հոգեբանական, քաղաքական ու աշխարհքաղաքական առումով չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան. «Ղարաբաղի հարցը չունի ռազմական լուծում, և Ադրբեջանը պիտի որդեգրի կառուցողական մոտեցումներ»։[7]
Ադրբեջանում սկիզբ առած դժգոհությունների բոհում այդ երկրի նախագահ Իլհամ Ալիևը պաշտոնից ազատեց երկարամյա արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովին՝ հրապարակավ դժգոհելով նրա աշխատանքից։ Մամեդյարովը, որը 2004-ից այդ պաշտոնում էր, ինչ-որ առումով մարմնավորում էր ղարաբաղյան բանակցային գործընթացը։ Նրան փոխարինեց կրթության նախարար Ջեյհուն Բայրամովը։[8]
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Հայաստանին մեղադրեց Ադրբեջանի վրա հարձակվելու ու սադրանքներ կազմակերպելու մեջ՝ աջակցություն հայտնելով Ադրբեջանին։[9]
2020-ի օգոստոսին՝ Սևրի պայմանագրի ստորագրման 100-ամյակի առթիվ, Հայաստանում կազմակերպված գիտաժողովի մասնակիցներին հղած ուղերձում Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց՝ «չնայած Սևրի պայմանագիրն այդպես էլ կյանքի չկոչվեց, այն շարունակում է գոյություն ունենալ որպես պատմական փաստ»։[10] Նախագահ Արմեն Սարգսյանն էլ 2020-ի օգոստոսի 10-ին սիրիական «Ալ-Ազմենահ» թերթին տված հարցազրույցում հայտարարեց, որ «Սևրի պայմանագիրն օրինական, միջպետական, նաև de facto գործող փաստաթուղթ է»։[11]
Հուլիսին հայտնի դարձավ, որ Ադրբեջանում անցկացվելու են թուրք-ադրբեջանական համատեղ զորավարժություններ՝ հրետանային, ռազմաօդային ուժերի ներգրավմամբ։ Օգոստոսի 12-ին Հայաստանի պաշտպանության նախարարության խոսնակը, արձագանքելով այդ զորավարժություններին, ասաց. «Թուրք-ադրբեջանական զորավարժությունների երկարաժամկետ բնույթով և մտահղացմամբ մտահոգված չենք, բայց հաշվի առնելով այն, որ ցանկացած միջազգային զորավարժություն, բացի մարտական պատրաստության բաղադրիչից, պարունակում է նաև ռազմադիվանագիտական, ռազմաքաղաքական ուղերձներ, ապա Թուրքիայի բարձրաստիճան ռազմաքաղական պատվիրակության ներկայության մասին լուրը թուրք-ադրբեջանական զորավարժությունները մտահոգիչ է դարձնում վերոնշյալ ուղերձների աննախադեպության տեսանկյունից»։[12]
44-օրյա պատերազմից երեք օր առաջ՝ սեպտեմբերի 24-ին, BBC-ի ռուսական ծառայությունը հաղորդեց՝ Ադրբեջանում անսպասելի զորահավաք է սկսվել, պահեստազորայինները հրավիրվում են զինկոմիսարիատներ և մեկնում հավաքների։[13] Լրատվամիջոցների տվյալներով՝ այդ ընթացքում քաղաքացիներից բանակի կարիքների համար առգրավվում էին ամենագնաց և պիկապ ավտոմեքենաներ։
Հայաստանն ու Ադրբեջանը միմյանց մեղադրեցին սահմանին զորքերի կուտակումների համար։ Կողմերի գործողություններն ու հայտարարությունները կարծես նոր պատերազմի նախապատրաստությանն էին ուղղված։
Սեպտեմբերի 27
Սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան 07:15-ի սահմաններում ադրբեջանական զինված ուժերը անցնում են լայնածավալ հարձակման ղարաբաղյան շփման գծի ողջ երկայնքով։ Արցախյան առաջին պատերազմից ի վեր առաջին անգամ հրետակոծության ենթարկվեցին շփման գծի թիկունքում գտնվող խոշոր բնակավայրերը, այդ թվում՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտը։ Ադրբեջանական զինուժը օդային գերակայություն ստացավ սկսված ռազմական գործողություններում։ Ինչպես ավելի ուշ փորձագետներն էին նշում, «հակառակորդի ձեռքերն օդում բաց էին», իսկ հայկական հակաօդային պաշտպանության համակարգերի մեծամասնությունն արդիական չէր, դրանք սպասարկող անձնակազմն էլ ուներ պատրաստվածության պակաս։[14] 2020-ի դեկտեմբերի վերջին տված մի հարցազրույցում պատերազմի ժամանակ Արցախի անվտանգության խորհրդի քարտուղարի պաշտոնը զբաղեցրած Սամվել Բաբայանը պատմում էր, որ «պատերազմի սկզբի առաջին 15 րոպեում հայկական կողմը՝ Ղարաբաղի թևը, կորցրել է իր հակաօդային ուժերի 50 տոկոսը, 40 տոկոս էլ հրետանի»։[15] «Հակառակորդը արբանյակ ուներ, վերևից նայում էր, ուներ անօդաչու թռչող սարքեր, որը ամբողջը նկարահանում էր ու կորդինատներ էր տալիս։ Այդտեղ դժվար ոչինչ չկար։ 40 տոկոս հրետանի կորցնել դա մեծ աղետ է»,- ասում էր Բաբայանը։ Հարցազրույցում նա նաև բացահայտում էր, որ հարձակման հենց առաջին օրը Ադրբեջանը ոչնչացրել է հայկական S-300 զենիթահրթիռային համալիր։
Հայաստանում ու Արցախում հայտարարվեց ռազմական դրություն և զորահավաք, Հայաստանի խորհրդարանում գումարվեց հատուկ նիստ, որի ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց․ «Եկեք պայմանավորվենք մի բան՝ ինչ էլ լինի, մենք մեզ պարտված չենք ճանաչի, և ինչ էլ լինի, մենք չենք դադարի պայքարել»։[16] «Ի՞նչ պիտի անեինք, որ խուսափեինք այս իրավիճակից՝ պիտի համաձայնեինք, որ Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի ինքնավար մարզ է, ինքնավար՝ միգուցե մի փոքր ավելի լիազորություններով։ Եթե մենք սրան համաձայն ենք, մենք հենց հիմա կարող ենք ամեն ինչ կանգնեցնել։ Մենք համաձա՞յն ենք այդպիսի լուծման»,- դիմեց նա խորհրդարանի երեք խմբակցություններին և ստացավ միասնական «ոչ» պատասխան։ Այդ օրը Փաշինյանը նաև ուղերձով դիմեց ժողովրդին՝ ասելով, որ զինված ուժերը մարտունակ են, քան երբևէ։[17]
Այս իրադարձություններին զուգահեռ ռազմական գործողությունները տեղափոխվում են Հայաստանի տարածք։ ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը հաղորդում է Վարդենիսի զորամասի ուղղությամբ կրակ վարելու և դիրքերի ուղղությամբ օդուժ կիրառելու գործողությունների մասին։[18] ՊՆ-ի այս հայտարարությանը նախորդել էր Ադրբեջանի ռազմական գերատեսչության հաղորդագրությունն այն մասին, որ Հայաստանը Վարդենիսի շրջանից ռմբակոծել է Դաշքեսանի շրջանը։[19] Ադրբեջանում սեպտեմբերի 27-ից արգելափակվում են սոցիալական ցանցերն ու հիմնականում գործում է պաշտոնական լրահոսը։ Ադրբեջանի նախագահը Հայաստանին մեղադրում է ծանր սպառազինության կիրառմամբ հարձակում ձեռնարկելու մեջ։
Սեպտեմբերի 27-ի երեկոյան Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հայտարարում է կորցրած դիրքերի մասին՝ «Թալիշի ուղղությամբ և հարավային թևում»։[20] Թե՛ Փաշինյանը, թե՛ Արայիկ Հարությունյանը բարձրաձայնում են պատերազմում Թուրքիայի ընդգրկվածության մասին։
Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ պատերազմի առաջին օրը հայկական կողմն ունեցել է 58 զոհ և 120 վիրավոր։
Սեպտեմբերի 28
Շփման գծի ողջ երկայնքով շարունակվում են ռազմական գործողությունները։ Ադրբեջանը հաղորդում է Թալիշի ուղղությամբ ռազմավարական բարձունքների գրավման մասին։ Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը, մինչդեռ, հայտարարում է գիշերվա ընթացքում Պաշտպանության բանակի իրականացրած մի քանի փայլուն ռազմագործողությունների ու պաշտպանական բնագծի տարբեր հատվածներում կորցրած դիրքերի վերականգնման և նույնիսկ առաջխաղացման մասին։[21] Դիրքային վերականգնումների մասին հայտարարում է նաև ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը։[22] Պաշտպանության նախարարությունը հաղորդում է նաև հրետանային կրակի աննախադեպ խտության, հակառակորդի կողմից Արաքսի հովտում ռազմական օպերացիայի և Тос ծանր հրետանային համակարգի կիրառման մասին։
Այս օրը Իլհամ Ալիևի հրամանով Ադրբեջանում սկսվում է մասնակի զորահավաք։
Հայաստանի արտգործնախարարությունը հայտարարում է՝ անհերքելի փաստեր կան, որ ագրեսիան սանձազերծել է Ադրբեջանը՝ Թուրքիայի օգնությամբ. «Ադրբեջանի հետ կողք կողքի մարտնչում են թուրքական ռազմական մասնագետները, որոնք օգտագործում են թուրքական արտադրության սպառազինություն, այդ թվում՝ անօդաչու թռչող սարքեր և ռազմական ինքնաթիռներ: Արժանահավատ աղբյուրներից ստացվող տեղեկությունների համաձայն՝ Թուրքիան հավաքագրում է օտարազգի ահաբեկիչ զինյալների և տեղափոխում վերջիններիս Ադրբեջան»։[23]
Սեպտեմբերի 29
Այս օրը հայկական կողմը հայտարարեց մարտական գործողություններում թուրքական F-16 կործանիչների գործողության մասին, որոնք «օդ էին բարձրացել Գյանջայի օդանավակայանից»։ Ըստ Հայաստանի ՊՆ-ի՝ թուրքական F-16 բազմաֆունկցիոնալ կործանիչները խոցել էին հայկական СУ-25 գրոհիչ։[24] Թուրքական կողմը հերքեց իր օդանավերի կիրառման մասին լուրը, իսկ Ադրբեջանի ՊՆ ներկայացուցիչը վստահեցրեց, որ Ադրբեջանը F-16 չունի և մարտերում դրանք չի կիրառում։[25] Օրեր անց New York Times-ի հետաքննող լրագրող Քրիստիան Տրիբերտը արբանյակային վերլուծության հիման վրա հայտնեց, որ Գյանջայում տեղակայված է առնվազն երկու F-16, որոնք հավանաբար գրանցված են Թուրքիայի զինված ուժերի հաշվեկշռում։[26] Ռուս ռազմական փորձագետ Անտոն Լավրովը «Փոթորիկ Կովկասում» գրքում իր հոդվածում, անդրադառնալով պատերազմի ժամանակ F-16-երի գործոնին, նշում է. «Արևելյան ուղղությամբ՝ մարտական գործողությունների անմիջական հատվածում իրավիճակը վերահսկում էին հետախուզական տեխնիկայով համալրված F-16-երը»։[27] Հոկտեմբերի սկզբին «Ալ-Ջազիրա»-ին տված հարցազրույցում Ալիևը F-16-ի կիրառման մասին ապացույցներ պահանջեց։[28]
Ինչպես նախորդ օրը, սեպտեմբերի 29-ին ևս Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հաղորդում է Վարդենիսից Դաշքեսանի շրջանի ուղղությամբ հայկական կողմից վարվող կրակի մասին։ Հայկական կողմը հերքում է այս մեղադրանքները։ Ավելի ուշ հայտնի է դառնում ադրբեջանական ԱԹՍ-ի կողմից Վարդենիսում քաղաքացիական ավտոբուս խոցելու, ինչպես նաև Վարդենիսում տեղակայված հայկական ռազմական բազայի թիրախավորման մասին լուրը։[29]
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նիստում քննարկվում է իրավիճակը Լեռնային Ղարաբաղում։ Բարձրագույն այս մարմինը կողմերին կոչ է անում անհապաղ դադարեցնել կրակն ու նստել խաղաղ բանակցությունների։[30] Նույն օրը Ռուսաստանի նախագահի խոսնակ Դմիտրի Պեսկովն ասում է, որ կողմերից որևէ մեկին ռազմական աջակցություն ցուցաբերելու մասին հայտարարությունները կրակի վրա յուղ են լցնում։[31]
Միջազգային մամուլը լայնորեն հաղորդում է Թուրքիայի կողմից սիրիացի վարձկանների՝ Ադրբեջան տեղափոխման մասին։ Այդ մասին պարբերականներին պատմում են հենց իրենք՝ զինյալները, որոնք խոստովանում են վճարի դիմաց Ադրբեջան տեղափոխվելու, կեցության ու ռազմական գործողություններին մասնակցության մասին։[32] Նրանք պատմում են, որ հավաքագրվել են «Սուլթան Մուրադ» և «Ալ Համզա» խմբավորումների կողմից։[33]
Սեպտեմբերի 30
Ադրբեջանը շարունակում է թիրախավորել շփման գծի խորքում գտնվող քաղաքները. հրետակոծվում է Մարտակերտը, քաղաքացիական երեք անձ զոհվում է։
Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հայտարարում է՝ «պատերազմն ավարտվելու է Ադրբեջանի պարտությամբ կամ լավագույն դեպքում ոչ հաղթանակով, հետևանքները՝ հազարավոր կամ տասնյակ հազարավոր զոհեր, բազմակի անգամ ավելի վիրավորներ իրենց կողմից»։[34] Հնարավոր հրադադարի հարցին անդրադառնալով՝ Հարությունյանն ասում է, թե չգիտի՝ ինչքանով է պատրաստ ռուսական իշխանությունը խոսելու Թուրքիայի հետ։[35]
Ռազմական գործողությունները շարունակվում են Արցախի հարավային և հյուսիսային ուղղություններով։ Հայաստանի ՊՆ ներկայացուցիչը, պատասխանելով դիրքային կորուստների մասին հարցին, վստահեցնում է, որ սա առանձին դիրքերի պատերազմ չէ։[36]
Բաքուն Երևանին մեղադրում է ՀՀ տարածքից Ադրբեջանի ուղղությամբ «Տոչկա Ու» մարտավարական հրթիռային համալիր կիրառելու մեջ։
Հոկտեմբերի 1
Ղարաբաղում ռազմական գործողություններին զուգահեռ Ադրբեջանը շարունակում է թիրախավորել ՀՀ տարածքն ու քաղաքացիական բնակչությանը։ ՊՆ-ն հայտնում է Գեղարքունիքի մարզի Շատվան գյուղի ուղղությամբ Ադրբեջանի կողմից հրետանու կիրառման, իսկ Մեծ Մասրիկ բնակավայրում ադրբեջանական կողմի հարվածային ԱԹՍ-ի կիրառման հետևանքով քաղաքացիական մեկ զոհի և երկու վիրավորի, քաղաքացիական ենթակառուցվածքների ավերման մասին։[37] Նշվում էր, որ հրետակոծվում է նաև Սոթք-Վարդենիս ավտոճանապարհը։[38] ՊՆ-ն վստահեցնում է, որ զոհերի ու վիրավորների պատճառ դարձած ԱԹՍ-ն, ինչպես նաև երկու այլ անօդաչու սարք, ոչնչացվել են։[39]
Նույն օրը հակառակորդը ռմբակոծում է Արցախի Մարտունի քաղաքը, զոհվում է չորս անձ, վիրավորվում 11-ը։[40] Ռմբակոծության թիրախ էր նաև Մարտունիի քաղաքապետարանը, որի մերձակայքում կային հայ և արտասահմանցի լրագրողներ, որոնցից մի քանիսը վիրավորվեցին։[41]
Պատերազմի շունչը հասնում է Երևան. այդ օրը երեկոյան Երևանի հյուսիսարևելյան հատվածի բնակչությունը լսում ու երկնքում տեսնում է հակաօդային պաշտպանության համակարգերի աշխատանքը՝ երկու-երեք պայթյունների տեսքով։[42] Սկիզբ առած խուճապի ընթացքում Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է, որ ադրբեջանական չորս ԱԹՍ է հայտնվել Կոտայքի ու Գեղարքունիքի օդում։ Ըստ նրա՝ սկզբից ոչնչացվել էին անօդաչու սարքերից երեքը, իսկ ավելի ուշ՝ չորրորդը։ Հետագայում այդպես էլ չպարզաբանվեց՝ ինչպես էին հակառակորդի անօդաչուներն անարգել հասել Հայաստանի խորքը՝ ընդհուպ մոտենալով մայրաքաղաքին։
Հոկտեմբերի 2
Հոկտեմբերի 2-ին ռազմաճակատում լավատեսական զարգացումների մասին էր ակնարկում Արցախի նախագահի մի որոշում, որով Պաշտպանության բանակի գնդապետ, «Եղնիկներ» հանրահայտ զորամասի հրամանատար Կարեն Ջալավյանին շնորհվում է Արցախի հերոսի կոչում։[43] Պարգևը հանձնելիս Հարությունյանը հայտարարում է, թե ականատեսն են եղել «հերոսական մարտական գործողությունների, որի արդյունքում գրավել են ոչ միայն ստրատեգիական բարձունքներ, կետեր, այլ հակառակորդին պատճառվել են մեծ կորուստներ»։[44] Հարությունյանը խոսում է նաև Ջալավյանի սխրանքի մասին։
Ադրբեջանը շարունակում է խոշոր բնակավայրերի հրթիռակոծումը, պայթյուններ են որոտում Հադրութում և Ստեփանակերտում, վիրավորվում է Արցախի փրկարար ծառայության տասը աշխատակից։ Ըստ ՀՀ ՊՆ-ի՝ Հադրութին հարված էր հասցվել «Սմերչ» համակարգով։[45]
Պաշտպանության բանակի հրամանատարի տեղակալ Արթուր Սարգսյանը (զոհվել է պատերազմի ընթացքում) հայտարարում է, թե Արցախի հյուսիսային ու հարավային թևերում հակառակորդի խմբավորումները ղեկավարվում են հիմնականում արաբերեն։[46]
Հոկտեմբերի 3
Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարում է Մատաղիսի գրավման և Մատաղիսը Սուգովուշան վերանվանելու մասին։[47] Հայաստանի ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը, խոսելով Ալիևի հայտարարության մասին, հարցնում է. «Եթե Ադրբեջանի նախագահը վստահ է, որ Մատաղիսը ազատագրել են, ապա ինչու չի այցելում Մատաղիս։ Մենք բոլոր հիմնավոր կասկածներն ունենք ենթադրելու, որ Ալիևը իր երկրում գտնվում է ինֆորմացիոն բլոկադայի տիրույթում»։[48]
Ռազմաճակատում հայկական կողմի համար անբարենպաստ վիճակի մասին էր վկայում Նիկոլ Փաշինյանի հոկտեմբերի 3-ի ուղերձը. «Թեժ մարտերը շարունակվում են առաջնագծի տարբեր հատվածներում, որոշ տեղերում Պաշտպանության բանակի զորքերը գտնվում են բավական ծանր դրության մեջ, որոշ տեղերում վստահորեն տիրապետում են իրավիճակին»։[49] Նույն ուղերձում նա չէր խոսում Մատաղիսի գրավման Ալիևի հայտարարության մասին, փոխարենը նշում էր ՊԲ-ի կողմից ակտիվ ու հակահարձակման հաջող գործողությունների մասին։ Իրադարձությունների զարգացման բացասական ընթացքի մասին էր վկայում նաև Արցախի նախագահի՝ առաջնագիծ մեկնելու մասին հայտարարությունը։[50]
Ստեփանակերտի հրետակոծությունը շարունակվում է, թիրախավորվում են քաղաքացիական ենթակառուցվածքներ, քաղաքը հոսանքազրկվում է։
Ուշ երեկոյան Ալիևը հայտարարում է Թալիշի, ինչպես նաև Ջաբրայիլի շրջակա հինգ ու Ֆիզուլիի շրջանի մեկ գյուղի գրավման մասին։[51] Պատերազմից հետո Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հայտարարում է, որ հոկտեմբերի 3-ին Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայության ամենաէլիտար ստորաբաժանումները հրաժարվել են Արցախի հյուսիսային ուղղությամբ իր հետ միասին մարտական խնդիր կատարել։[52]
Հոկտեմբերի 4
Արցախի նախագահի մամուլի քարտուղար Վահրամ Պողոսյանը առավոտյան հայտնում է՝ Գյանջայի ռազմական օդանավակայանը հօդս ցնդեց։[53] Այս օդանավակայանի կարևորությունն ընդգծվում էր այնտեղ բազավորված F-16-երի ու ռազմաօդային ուժերի այլ սպառազինության կիրառման տեսանկյունից։ Այն Ադրբեջանի՝ մեծությամբ երրորդ օդանավակայանն է։ Այնտեղ աշխատող ռուսական լրատվամիջոցների ներկայացուցիչները, սակայն, հերքում են օդանավակայանի ռմբակոծության մասին Արցախի հայտարարություները։[54] Գյանջայի օդանավակայանի տնօրենը հայտարարում է՝ Գյանջան ռմբակոծվել է, բայց օդանավակայանը, շենքը չեն տուժել դրանցից։[55] Ավելի ուշ «Փաստերի ստուգման հարթակը» ներկայացրեց հոկտեմբերի կեսին արված արբանյակային լուսանկարներ, որոնք վկայում էին, որ օդանավակայանի տերմինալը, շենքը կամ վազքուղին վնասներ չեն կրել։[56] Գյանջային հարվածները քաղաքի այլ ուղղությամբ էին։ Դրանց հետևանքով վիրավորվում է մի քանի տասնյակ մարդ, զոհվում մեկը։ Համացանցի հայկական տիրույթում ակտիվ տարածվեցին ռմբակոծության ու դրանից փախչող ադրբեջանցիների կադրերը։
Ադրբեջանի նախագահի խորհրդական Հիքմեթ Հաջիևը ահազանգեց Հայաստանից Մինգեչաուրի և Գյանջայի ուղղությամբ հարվածների ու տեռորի մասին՝ հիշեցնելով, որ Մինգեչաուրում կա ջրամբար և էլեկտրակայան։[57] Հայաստանի պաշտպանության նախարար Դավիթ Տոնոյանը հերքեց սա՝ հայտարարելով, որ. «Հայաստանի տարածքից Ադրբեջանի տարածք հեռահար հրետակոծություն կամ հրթիռների օգտագործում դեռ չի իրականացվել»։ Նախարարը խոսեց նաև «Ադրբեջանի համար սարսափելի հետևանքների մասին»։[58]
Նախորդ օրը առաջնագիծ մեկնած Արայիկ Հարությունյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է՝ ծանր մարտերից հետո Պաշտպանության բանակն այսօր բարելավել է դիրքերը ու հող նախապատրաստել հետագա առաջխաղացման համար։[59]
Իլհամ Ալիևը հաղորդում է Ջաբրայիլի գրավման մասին:[60] Հայաստանի ՊՆ-ն դա որակում է «հերթական կեղծիք»։[61]
Դարձյալ հրետակոծվում են Ստեփանակերտն ու Շուշին։
Հոկտեմբերի 5
Հայաստանի ՊՆ-ն հաղորդում է, որ Ադրբեջանը նոր թափով հարձակում է սկսել Ղարաբաղի հարավային ուղղությամբ: Գրոհին զուգահեռ ինտենսիվ հրթիռակոծվում է Ստեփանակերտը։ Նիկոլ Փաշինյանը ֆեյսբուքյան ուղիղ եթերով դիմում է վերջին մեկ տարվա ընթացքում զորացրված քաղաքացիներին՝ ճակատ մեկնելու խնդրանքով։[62] Նա դա բացատրում է այն հանգամանքով, որ վերջին մեկ տարվա ընթացքում զորացրվածները հանրության առավել մարտունակ հատվածն են։ Փաշինյանն ընդգծում է, որ օրենսդրությամբ վերջին մեկ տարում զորացրվածները չեն կարող որպես զորահավաքի մասնակիցներ դիտարկվել, ուստի նրանց կոչ է անում կամավորագրվել՝ ունենալով զինվորական համազգեստ, բաճկոն, սաղավարտ, զրահաբաճկոն և այլն։ «Այդպիսի 10,000 տղա կա Հայաստանում։ Եթե դրա կեսը արձագանքի կոչին, դա կլինի մեր բանակի ամենամարտունակ հատվածներից մեկը»,- հայտարարում է Փաշինյանը։[63]
Հոկտեմբերի 6
Հայկական կողմը հաղորդում է կեսօրից հետո հարավային ուղղությամբ սկիզբ առած ադրբեջանական լայնածավալ գրոհի մասին, իսկ ավելի ուշ հրթիռակոծվում է Ստեփանակերտը։[64] Amnesty International-ը նույնականացնում ու հաղորդում է, որ Ստեփանակերտը ռմբակոծվել է իսրայելական արտադրության կասետային ռումբերով, որոնց կիրառումն արգելված է։[65]
Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Զաքիր Հասանովը զգուշացնում է՝ եթե Հայաստանը կիրառի «Իսկանդեր» օպերատիվ-տակտիկական միջոցը, Ադրբեջանը կձեռնարկի համարժեք պատասխան քայլեր, ապա հանձնարարում հակամարտության գոտում շարունակել «հակահարձակումը»։
Հոկտեմբերի 6-7-ին ռազմաճակատում զարգացումները բացասական իմաստով բեկումնային են դառնում հայկական կողմի համար։ Ռազմական տարբեր գործիչներ, փորձագետներ պատերազմից հետո հայտարարեցին, որ այդ օրերի ընթացքում պաշտպանության բանակին հասցված հարվածի հետևանքով հակառակորդի համար բացվեցին Արցախի պաշտպանության հարավային դարպասները։[66] Արցախի նախագահը, մինչդեռ, հայտարարում է առաջնագծում հարաբերական կայուն վիճակի մասին:
Հայաստանի վարչապետի աշխատակազմը հայտնում է նախորդ օրը Փաշինյանի՝ Արցախ կատարած այցի և այնտեղ անցկացրած խորհրդակցության մասին։[67] Ավելի ուշ, խոսելով այդ այցի մասին, պատերազմի ժամանակ ՀՀ գլխավոր ռազմական տեսուչ, գեներալ-գնդապետ Մովսես Հակոբյանը հայտարարեց՝ Փաշինյանը հրամանատարական կետում բանավոր հաստատել է Լելե Թեփե (Վարազաթումբ) բարձունքի ուղղությամբ օպերացիայի պլանը, որի արդյունքում հայկական կողմը կորցնում է իր ամբողջ ռեզերվը, և ուժ չի մնում մխրճված հակառակորդին կասեցնելու համար։[68]
Սերժ Սարգսյանը, խոսելով այս մասին, օպերացիան որակում է «կապիտուլյացիայի պատճառ դարձած հանրահայտ օպերացիա», որին հավանություն է տվել Նիկոլ Փաշինյանը. «Մտածել էին՝ [...] շրջափակման մեջ վերցնել ադրբեջանական այն ստորաբաժանումները, որոնք արդեն խորացել էին, և այդ ընթացքում օգտագործել մեր աչքի լույսը՝ մեր լավագույն բրիգադները, մեր ռեզերվը։[69] Դրանից հետո պաշտպանության բանակի ղեկավարը զրկվել է որևէ ռեզերվային ուժից»։[70]
Հոկտեմբերի 7
Նիկոլ Փաշինյանը ռուսական ՌԲԿ-ին տված հարցազրույցում ասում է. «Եթե հաշվի առնենք այն ինֆորմացիան, որը ստացվում է վաղ առավոտից, կարող ենք ասել, որ ղարաբաղյան զորահրամանատարների մտահաղացումն աշխատել է, նրանք հարավում մարտավարական քայլերի են դիմել՝ միջանցք թողնելով և այնտեղ ներքաշելով Ադրբեջանի ռազմական կորպուսը։ Բառացիորեն այս վայրկյաններին այդ կորպուսը ջախջախիչ հարվածներ է կրում։ Եվ ես կարծում եմ, որ սա կլինի օպերացիայի ամենաառանցքային պահը։ Այս րոպեներին, իմ տեղեկություններով, գցվում է ղարաբաղյան բանակի վերջնական հաղթանակի հիմքը»։[71] Ավելին, Փաշինյանն ակնարկում էր օպերացիայի հաջող ավարտի դեպքում գործողությունները Ադրբեջանի խորք տեղափոխելու հնարավորության մասին։
Իրադարձությունների զարգացումը ցույց է տալիս, սակայն, որ մարտի դաշտում գլխովին հակառակ իրադարձություններ էին ծավալվում․ հայկական կողմը այդ օպերացիայի ընթացքում մի քանի հարյուր զոհ է տալիս։ «Հետք» պարբերականի հետաքննող լրագրող և խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանը, որն այդ օրերին Արցախի առաջնագծերում էր, նշում է, որ հայկական կողմի ձախողված ռազմական գործողության հետևանքով զոհվում է ավելի քան 600 զինծառայող, վիրավորվում մի քանի հարյուրը, ՊԲ-ն մեծ ծավալի ռազմական տեխնիկա է կորցնում։[72] «Եթե նույնիսկ մերոնք հասնեին Հորադիզ կայարան (հետո պիտի պարզվեր, որ մեր երկու տանկերը, ի դեպ, հասել էին ու խփվել), այդ դեպքում կզոհվեին գործողությանը մասնակցած բոլոր զինվորները, որովհետև օդը բաց էր»,- պատերազմի ավարտից ամիսներ անց գրում էր Բաղդասարյանը։[73]
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, 2021-ի ապրիլին խոսելով ձախողված օպերացիայի մասին, ասում է. «Այդ առաջարկը արել է գեներալ, այդ առաջարկը ընդունելի է համարել գեներալ, այդ առաջարկը կյանքի կոչելու հնարավորությունը գնահատել է գեներալ ու որոշումը կայացրել է գեներալ, ու այնպիսի գեներալներ, որոնք նման հնարավորություն ունեցել են։ Այդ խոսակցությունների մի հատվածին ես ներկա եմ եղել, մոդերացիա եմ արել խոսակցությունը, բայց սեփական կարծիք ընդհանրապես չեմ հայտնել՝ դա լավ տարբերակ է, թե վատ»։[74] Փաշինյանի խոսքով՝ գնահատվել է իրավիճակը, զեկուցվել ու արձանագրվել, որ այդ օպերացիան պետք է իրականացնել։[75]
Հոկտեմբերի 5-ին Ղարաբաղում Փաշինյանի գլխավորությամբ անցկացված խորհրդակցությանը ներկա էր նաև (այդ ժամանակ) Արցախի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սամվել Բաբայանը, որը, ինչպես ինքն է պնդում, օպերացիայի առաջարկի հեղինակն է։[76] Նա օպերացիայի ձախողումը պատճառաբանում է անկազմակերպվածությամբ ու կարգապահության բացակայությամբ։ Բաբայանը բարձրաձայնում է տապալված օպերացիայի հետևանքով հետագայում հայկական կողմի ունեցած 2,000 զոհերի մասին, մինչդեռ բուն օպերացիայում, հայկական կողմի կորուստները, ըստ նրա, փոքր են եղել։ Բաբայանը պատմում է, որ մինչև օպերացիայի գաղափարը՝ հոկտեմբերի 5-6-ի դրությամբ, ադրբեջանական զինուժի մի ուղղությունը եղել է Ջաբրայիլի մոտակայքում, մյուս թևը գրավել է Հադրութի շրջանի Բանավան գյուղը, իսկ երրորդ թևը ուղղություն է վերցրել դեպի Խուդաֆերին, ուստի հայկական կողմին մնում էր շարժվել Քյանդ Հորադիզ գյուղի ուղղությամբ ու փորձել «կտրել» ադրբեջանական զորքը։[77]
Ըստ Սամվել Բաբայանի՝ Փաշինյանը խորհրդակցում է ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Օնիկ Գասպարյանի ու Արցախի ՊԲ հրամանատար Ջալալ Հարությունյանի հետ, որոնք համաձայնում են օպերացիային։ «Երկու բրիգադ է կազմվում, անձամբ Ջալալը հրամանատարական կետ է գալիս, կազմակերպում, ղեկավարում օպերացիան։ Եթե մենք փակում էինք այդ ճանապարհը, այսօրվա վիճակը չէինք ստանում, չէինք թողնում նրան ծավալվել․․․ մատակարարում, օգնություն և այլն, փակում էինք։ Երկու բրիգադ աջ թևով, ձախ թևով, իրար թիկունք պահելով, շարժվում են առաջ։ Երբ մերոնք գնում են, ադրբեջանցիները՝ 150 հոգի դրոշներով կանգնած, մեր տանկերին դիմավորում են՝ չհասկանալով, որ դա մեր տանկերն են։ Ադրբեջանցիները 150 զոհ են տալիս, առաջին բրիգադը առանց դիմադրության առաջ է շարժվում, ծավալվում։ Երկրորդ բրիգադը, սակայն չի շարժվում առաջ՝ հրամանատարը ոտքից վիրավորվում է, տալիս է տեղակալին, տեղակալը չի կատարում հրամանը և այլն»,- պատերազմից մոտ մեկ ամիս անց հարցազրույցում ասում է Սամվել Բաբայանը։[78]
2022-ի սեպտեմբերին Հայաստանի Քննչական կոմիտեն մեղադրանք առաջադրեց ՊԲ նախկին հրամանատար Ջալալ Հարությունյանին։[79] Մեղադրանքի առանցքային դրվագներից մեկն այդ օպերացիայի ձախողումն էր։ Քննչական կոմիտեի հաղորդագրությունում պատերազմի այդ դրվագը ներկայացված է այսպես.
«Ջ.Հ-ն, հանդիսանալով միանձնյա ղեկավար, խաղաղ և պատերազմի ժամանակ պատասխանատու լինելով իրեն վստահված զորամասի (ստորաբաժանման) մշտական մարտական ու զորահավաքային պատրաստականության, զորամասի (ստորաբաժանման) մարտական խնդիրների հաջող կատարման համար, պարտավոր լինելով ապահովել հակահարվածի համար մարտական կանոնադրությամբ սահմանված անհրաժեշտ նախապայմանները, 2020-ի հոկտեմբերի 7-ին անփույթ վերաբերմունք է դրսևորել ծառայության նկատմամբ, այն է՝ պաշտպանության գոտու ողջ երկայնքով հակառակորդին 1:5 հարաբերակցությամբ թե՛ քանակապես, թե՛ որակապես զիջելու, այդ թվում՝ հակառակորդի օդային անգերազանցելի առավելության պայմաններում, լրջորեն չուսումնասիրելով յուրային ստորաբաժանումների մարտունակությունը և կարողությունները, կասեցրած չլինելով հակառակորդի առաջխաղացումը, 2020-ի հոկտեմբերի 5-ից չունենալով օդային հետախուզությամբ հակառակորդի տեղակայումն ու կազմը լրահետախուզելու և հակառակորդի հնարավոր ռեզերվները բացահայտելու և այդ կերպ մոտակա խորքում հակառակորդի ռեզերվային ստորաբաժանումների առկայությունը ժամանակին բացահայտելու հնարավորություն, ձեռնարկել է բանակային հակահարված, որի պլանավորման և իրականացման ընթացքում անտեսել է մարտական կանոնադրությամբ սահմանված հարձակողական գործողություններին ներկայացվող՝ հակառակորդին 1:3 հարաբերակցությամբ գերազանցելու պահանջը, չի պահպանել մարտական խնդրի կատարման՝ իր իսկ սահմանած ժամանակացույցը, հակահարված իրականացնող ստորաբաժանումների միջև բացակայել է փոխգործակցությունը»։[80]
Քննչական կոմիտեն հաղորդում էր գործողության ձախողման պատճառով հայկական կողմի մարդկային ուժի և տեխնիկայի մեծաթիվ կորուստների մասին։[81]
Նույն օրը՝ հոկտեմբերի 7-ին, Հայաստանի ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը հայտարարում է «ադրբեջանական ջախջախված երեք բրիգադի մասին՝ սպառազինությամբ հանդերձ»։[82] Հոկտեմբերի 7-ին ՊՆ-ն տեսանյութ է հրապարակում ադրբեջանական նավթի պահեստի պայթեցման մասին։[83]
Հոկտեմբերի 8
Հայկական կողմի՝ նախորդ օրվա ձախողված գործողության մասին պաշտոնական լրահոսում որևէ լուր տեղ չի գտնում։ Փոխարենը հայ հանրությունը սկսում է քննարկել Շուշիի Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու հրթիռակոծությունը, որի ժամանակ վիրավորվում են լրագրողներ։[84] Այդ օրը երկու անգամ ՀՀ ՊՆ ներկայացուցիչները հայտնում են հարավային ուղղությամբ Ադրբեջանի ձեռնարկած գրոհների մասին: Առավոտյան, ըստ պաշտոնական լրատվության, թշնամին փորձել է գրոհել հարավային ուղղությամբ, բայց կորցրել է ռազմական տեխնիկա, տվել զոհեր, վիրավորներ ու «գումարտակով փախել Ջեբրայիլի մատույցներից»։[85] Ավելի ուշ հաղորդվում է հարավում երկու ուղղություններով նոր հարձակման ու ՊԲ-ի վճռական գործողությունների արդյունքում դրանց կասեցման մասին։[86] Նույն օրը երեկոյան ՊՆ ներկայացուցիչը խոսում է հարավում մարտերի առավելի համառ ու սաստիկ բնույթի մասին։
Ռուսական «Նովայա գազետա»-ն հրապարակում է տեղեկություն չորս օր առաջ Շուշիի մշակույթի տան հրթիռակոծության վերաբերյալ։[87] Սրա մասին այդ օրվա հայաստանյան պաշտոնական լրահոսում ոչինչ չկար։ Ըստ տարածված վարկածների՝ հարվածը եղել է «Սմերչ»-ով, մշակույթի տանն էին կենտրոնացել ոստիկանության մեծ թվով ծառայողներ, որոնցից 27-ը զոհվեցին հարվածի հետևանքով։[88] Պատերազմից մեկ տարի անց «Իրազեկ քաղաքացիների միավորում» ՀԿ-ի ղեկավար Դանիել Իոաննիսյանը մանրամասներ ներկայացրեց մշակույթի տան վրա հարձակումից. «Այդպես էլ պարզ չդարձավ, թե ինչպես ադրբեջանցիներն իմացան մշակույթի տանը 500 ոստիկանների առկայության մասին: Բայց 500 ոստիկաններին մշակույթի տան դահլիճում հավաքելու հրամանը եղել է հանցավոր հրաման, որի արդյունքում հնարավոր դարձավ բալիստիկ հրթիռի հարվածով 27 ոստիկան սպանել ու մնացածին դեմորալիզացնել: Նույնիսկ վնասվածք չստացածները բարոյապես այլևս ռազմաճակատ ուղարկելու վիճակում չէին, և ռազմաճակատը չստացավ 500 թարմ ուժերով մարտիկ»։[89] Հետագայում Շուշիի մշակույթի տան պայթեցման հետ կապված հարուցվում է քրեական գործ, որ քննվում է մինչ օրս։
Հոկտեմբերի 8-ին ՀՀ ԱԱԾ տնօրենի պաշտոնից ազատվում է Արգիշտի Քյարամյանը, որին պատերազմի օրերին հաճախ կարելի էր տեսնել Արցախում։
Հոկտեմբերի 9
Իլհամ Ալիևը հաղորդում է Հադրութի գրավման մասին։[90] Հայկական կողմը արագ հերքում է Ալիևի հայտարարությունը։ «Ես հենց հիմա Հադրութում եմ և չգիտես ինչու մենակ հայերի եմ տեսնում»,- Ալիևին պատասխանում է ՀՀ ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը։[91] Ալիևին հերքում է նաև Արցախի նախագահի խոսնակը, բայց օրեր անց խոստովանում է, որ հակառակորդը հաջողել էր դիվերսիոն խմբերով ներթափանցել Հադրութի մերձակա տարածք ու իրականացնել «դիվերսիոն միջոցառումներ»։
Ադրբեջանը Հայաստանին մեղադրում է Մինգեչաուրի ու Աղջաբադի քաղաքացիական ենթակառուցվածքների ուղղությամբ հայկական կողմի ինտենսիվ հրետակոծության մեջ։ Հայկական կողմը հերքում է Ադրբեջանի հայտարարությունը։[92] Այս ամենին զուգահեռ՝ նորից հրթիռակոծվում է Ստեփանակերտը։
Հոկտեմբերի 9-ին Մոսկվա են հրավիրվում Հայաստանի, Ադրբեջանի արտգործնախարարները՝ բանակցություններ անցկացնելու։
Հոկտեմբերի 10
Հայաստանն ու Ադրբեջանը Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի միջնորդությամբ հոկտեմբերի 10-ին, ժամը 12:00-ից հրադադար հայտարարելու համաձայնության են հասնում։[93] Համատեղ հայտարարությամբ նրանք պարտավորվում են ռազմագերիների, զոհվածների մարմինների փոխանակում կազմակերպել և «կրակի դադարեցման հստակ պարամետրերը հավելյալ համաձայնեցնել»։[94] Կողմերը նաև հայտարարում են, որ ձեռնամուխ են լինելու առարկայական բանակցությունների՝ բանակցային գործընթացի ձևաչափի անփոփոխությամբ։[95]
Կրակի դադարեցման պայմանավորվածությունը շատ արագ հօդս է ցնդում, հայկական կողմը Ադրբեջանին է մեղադրում պայմանավորվածությունները խախտելու մեջ,[96] Ադրբեջանը՝ Հայաստանին։[97] Հայաստանը հաղորդում է Ադրբեջանի կողմից Սյունիքի բնակավայրերի, ինչպես նաև Հադրութի ուղղությամբ կրակ բացելու մասին, Ադրբեջանը՝ Աղդամի ու Թարթառի շրջանների ուղղությամբ հայկական կողմի կրակի մասին։ Պաշտպանության բանակը մինչև հրադարի ուժի մեջ մտնելը հաղորդում է հրադադարի պայմանավորվածությունից հետո հարավային ուղղությամբ հակառակորդի անօդաչուների ուժգնացած օգտագործման մասին։[98]
Հայկական կողմը հայտարարում է հրադադարի խախտման դեպք 12:00-ից հետո։ Մասնավորապես, ըստ ՊԲ-ի՝ հակառակորդը հարձակում է սկսում Կարախամբեյլիի շրջանի ուղղությամբ։[99]
Նույն օրը ուշ երեկոյան ադրբեջանական զինուժը շարունակում է հրթիռակոծել Ստեփանակերտը։
Հոկտեմբերի 11
Ռազմաճակատի հիմնական իրադարձությունները ծավալվում են Հադրութում։ Այս օրը Ղարաբաղի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը լրագրողների հետ զրույցում խոսում է Հադրութի շուրջ վիճակի մասին. «Իլհամ Ալիևը վերջին հարվածը հրադադարից առաջ տվել է Հադրութ քաղաքում։ Հաստատ ունեն պատրաստված ստորաբաժանումներ, պատրաստված վարձկաններ և համատեղ ձևավորել են մի դիվերսիոն խումբ, որի նպատակը եղել է գրավել Հադրութ քաղաքը։ Նրանց հաջոողվել է այդ խմբերը մտցնել Հադրութ քաղաք ու մերձակա տարածք, առաջին փուլում իրականացնել ինչ-որ դիվերսիոն միջոցառումներ, բայց արդյունքում մեզ հաջողվել է վերադասավորվել, և այսօր Հադրութի վարչակազմի ղեկավարը գտնվում է Հադրութի վարչակազմի շենքում»։[100]
Որպես Հադրութի ամբողջական կորստի օր նախկին քաղաքապետ Վահան Սավադյանը մատնանշում է հոկտեմբերի 11-ը։ Սավադյանը իրադարձությունների անմիջական մասնակից է եղել ու վիրավորվել։ «Սիվիլնեթ»-ին տված հարցազրույցում նա այս օրը համարում է պատերազմի բեկումնային կետը։[101] Հադրութ քաղաք մտած ադրբեջանական խմբին, ըստ Սավադյանի, հոկտեմբերի 11-ին այլևս հնարավոր չէր դիմադրել. «Եթե ամսի 10-ին մոտ 200 հոգի կար թշնամու դիվերսիոն խմբից, ապա ամսի 11-ին արդեն մի քանի անգամ ավել էին»։[102] Ըստ նրա՝ Հադրութի Առաքել-Բանաձոր գյուղերը գտնվել էին Ջաբրայիլի զորամասի թիկունքում ու հոկտեմբերի 8-9-ին արդեն անցել էին ադրբեջանցիների վերահսկողության ներքո։ Ադրբեջանցիների կողմից Հադրութի անտառապատ տարածքներ ներթափանցելուց հետո ավելի է բարդացել պաշտպանություն կազմակերպելը, անտառապատ տարածքներից էլ իջել են Հադրութի մյուս գյուղեր։ Ըստ Սավադյանի՝ Ադրբեջանը լիակատար վերահսկողություն ամբողջ շրջանի վրա ունեցել է հոկտեմբերի 21-ից սկսած. «Գրագետ պաշտպանության դեպքում հնարավոր կլիներ պահել Հադրութը։ Ով մինչև ամսի 10-ը եղել է այնտեղ, բոլորն էլ համամիտ կլինեն սրա հետ, բայց կազմակերպում տեղի չի ունեցել։ Եթե յուրքանաչյուր մարդ՝ անկախ նրանից՝ գեներալ էր, թե կապիտան, ասեր, որ ես ուզում եմ պաշտպանել այս հատվածը, ղեկավարություն եմ ուզում ստանձնել, իրեն ոչ ոք խոչընդոտ չէր հանդիսանա»։[103]
Ադրբեջանը հաղորդում է հայկական կողմի հրթիռակոծության արդյունքում Գյանջայում բնակելի շենքի փլուզման ու հինգ զոհերի մասին։
Հոկտեմբերի 12
Պաշտպանության բանակը հաղորդում է, որ հակառակորդի՝ օպերատիվ-մարտավարական իրադրությունն իր օգտին դասավորելու բոլոր փորձերը ՊԲ-ի կողմից կասեցվել են, հակառակորդի հրետանային կրակը ճնշվում է,[104] Հադրութի հատվածում լայնածավալ մարտական գործողությունները շարունակվում են: «Թշնամին, մեծաքանակ ուժեր կենտրոնացնելով այդ ուղղությամբ՝ ամեն կերպ փորձում է ներխուժել քաղաք: Պաշտպանության բանակը ամեն թիզ հողի համար ծանր մարտեր է մղում»,- հայտարարում է Արցախի նախագահի մամուլի քարտուղար Վահրամ Պողոսյանը։[105] Իսկ Արցախի նախագահը իրավիճակը գնահատում է «օրհասական» ու կոչ անում ոտքի կանգնել, որովհետև զոհասեղանին հայրենիքի փրկության հարցն է։[106]
Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպում է արտախորհրդարանական քաղաքական ուժերի հետ, մտքեր փոխանակում իրավիճակի վերաբերյալ։ ՀՅԴ ներկայացուցիչ Իշխան Սաղաթելյանը հանդիպումից հետո լրագրողներին ասում է՝ ՀՅԴ-ի և Փաշինյանի դիրքորոշումները չեն համընկնում։[107]
Արտգործնախարար Զոհրաբ Մնացականյանը Մոսկվայում հանդիպում է իր ռուս պաշտոնակցին։ ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը հանդիպմանը հաջորդած ճեպազրույցում արձանագրում է, որ ձեռք բերված հրադադարի պայմանավորվածությունները խախտվում են։[108]
Հոկտեմբերի 12-ին հեռախոսազրույց են ունենում Թուրքիայի և Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարները Հուլուսի Աքարը և Սերգեյ Շոյգուն։ Աքարը զրույցի ընթացքում շեշտում է, որ «Ադրբեջանը չի կարող 30 տարի սպասել Ղարաբաղի խնդրի լուծմանը։ Թուրքիան պաշտպանում է սեփական տարածքի վերադարձի նպատակով Ադրբեջանի սկսած գործողությունը»։[109]
Հոկտեմբերի 13
Ադրբեջանը Հայաստանին շարունակում է մեղադրել Թարթառի շրջանի ուղղությամբ կրակ վարելու մեջ։[110] Այս հայտարարությունը Հայաստանը բնորոշում է որպես խաղաղ բնակավայրերի նկատմամբ ագրեսիվ գործողությունների նախապատրաստում։[111]
«Այսօր շատ ծանր մարտեր տեղի ունեցան հյուսիսային ուղղությամբ՝ այս պատերազմի ամենածանր մարտերից մեկը, որի ընթացքում հայկական բանակը ապացուցեց, որ անպարտելի է»,- հայտարարում է Հայաստանի պաշտպանության նախարարության ներկայացուցիչը՝ չմանրամասնելով՝ որ ուղղության մասին է խոսքը։[112]
Ադրբեջանի պետական հեռուստաընկերությունն ու պաշտպանության նախարարությունը կադրեր են ցուցադրում Հադրութի շրջակա գյուղերից ու բարձունքներից։[113]
Հոկտեմբերի 14
Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հաղորդում է Հայաստանի տարածքում արձակման պատրաստ հրթիռային համակարգի ոչնչացման մասին։[114] Ըստ Ադրբեջանի ՊՆ-ի՝ հրթիռներն արձակվելու էին Գյանջայի, Մինգեչաուրի քաղաքացիական բնակչության ու ենթակառուցվածքների ուղղությամբ։ Հայաստանը, ըստ էության, հաստատում է ռազմական տեխնիկայի կորուստը՝ շեշտելով, որ տեխնիկան խոցվել է ընդամենը ենթադրությունների հիման վրա։ ՀՀ ՊՆ-ն, ի պատասխան, իրեն իրավունք է վերապահում թիրախավորել Ադրբեջանի տարածքում գտնվող ցանկացած ռազմական օբյեկտ ու տեխնիկա։[115]
Հոկտեմբերի 14-ին Ադրբեջանը թիրախավորում է Մարտակերտի զինվորական հոսպիտալը։[116]
Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը մի քանի ռուս լրագրողների հետ զրույցում խոսում է Ղարաբաղյան հակամարտության քաղաքական կարգավորման հնարավորության մասին։ Լավրովը նշում է, որ բանակցային սեղանին կան առաջարկներ, որոնց քաջածանոթ են կողմերը։[117] Ըստ այդ առաջարկների՝ հայկական կողմը պետք է ազատեր Ղարաբաղին շրջակա հինգ շրջանները, Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև պետք է լիներ հուսալի կապ, ինչից հետո կարող էին քննարկվել մյուս երկու շրջանների վերադարձի հարցն ու Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի հարցը։ Լավրովը խոսում է նաև սահմանային անվտանգության վերիֆիկացիոն մեխանիզմների ներդրման անհրաժեշտության, նույնիսկ՝ շփման գծում հրադադարի պահպանման նպատակով ռազմական դիտորդների տեղակայման մասին։[118]
Հոկտեմբերի 14-ին Ժողովրդին հղած ուղերձում Նիկոլ Փաշինյանը դժգոհում է բանակցային ժառանգությունից, ասում, թե, ըստ էության, բանակցությունները հասել են «տարածքներ խաղաղության դիմաց» հանգրվանին, որը չի շոշափում Արցախի կարգավիճակի որևէ հարց։[119] Իրերի այս դասավորությանը Փաշինյանը դեմ է հանդես գալիս։ Նույն այդ ելույթում Փաշինյանն առաջին անգամ խոսում է տարածքների կորստի մասին՝ առանց տեղանուններ նշելու. «Պատերազմի 18 օրվա ընթացքում մեր հերոսական զորքերը հյուսիսային և հարավային ուղղություններով որոշակի նահանջ են ունեցել: Վերջին օրերին հակառակորդը փոխել է իր մարտավարությունը՝ դիվերսիոն խմբերով փորձելով խառնաշփոթ սկսել թիկունքում: Այսուհանդերձ, Արցախի Պաշտպանության բանակը, ծանր մարտերով, մարդուժի և տեխնիկայի կորուստներ կրելով, վերահսկողության տակ է պահում ընդհանուր վիճակը՝ հակառակորդին պատճառելով մեծաթիվ կորուստներ մարդուժի և զինված տեխնիկայի: Բայց բոլորս պետք է իմանանք, որ ստեղծվել է բավական ծանր իրադրություն»։[120]
Հոկտեմբերի 15
Ղարաբաղում քաղաքացիների տեղաշարժի իրավունքի սահմանափակումներ են մտցվում։ Արցախի Հանրապետության տարածքից դուրս գալու սահմանափակումը հիմնականում վերաբերում է Արցախի՝ զորահավաքի ենթակա քաղաքացիներին։[121]
Հայկական կողմը հաղորդում է, որ «Սմերչ»-ով հրթիռակոծվել է Մարտունու շրջանի Կարմիր Շուկա գյուղը, զոհվել է մեկ բնակիչ։[122] Հաղորդվում է նաև Ստեփանակերտի հրթիռակոծության մասին։
«Տելեգրամ»-ի ադրբեջանական տիրույթում հայտնվում է երկու հայ ռազմագերիների դաժան գնդակահարման տեսանյութ։ Հետագայում այս հարթակներում փորձ է արվում ջնջել ռազմական հանցագործության մասին վկայող տեսանյութը, Ադրբեջանը հերքում է իր մասնակցությունը դրան, չնայած մի շարք հեղինակավոր լրատվամիջոցներ տեղորոշում և հայտարարում են, որ գնդակահարությունն իրականացվել է Հադրութում։[123]
ՀՀ ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը հայտնում է՝ հարավային և հյուսիսային ուղղությամբ համառ ու ծանր մարտերը շարունակվում են։[124]
Հոկտեմբերի 16
Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը տեսանյութ է հրապարակում Հադրութից։ Ի տարբերություն նախորդ տեսանյութերի, որ Հադրութի շրջակա բարձունքներից էին, այս մեկը բուն քաղաքից էր, երևում էին տարբեր գերատեսչությունների շենքեր և այլն։[125] Հայկական կողմը շարունակում է լռել Հադրութի շուրջ զարգացումների ու քաղաքի գրավման մասին։ Ավելի ուշ Իլհամ Ալիևը Twitter-ում հայտնում է Հադրութի շրջանի Ծաղկավանք, Հարթաշեն, Ասկերանի շրջանի Սառնաղբյուր գյուղերի գրավման մասին։[126]
Հոկտեմբերի 16-ի լուսադեմին Ղարաբաղի իշխանությունները հաղորդում են հակառակորդի կողմից Մարտունիի, Կարմիր շուկայի, Բերդաշենի ուղղությամբ հրետանային ինտենսիվ կրակի մասին, ինչպես նաև ճակատի հյուսիսային ուղղությամբ Ադրբեջանի նախաձեռնած գրոհի մասին, որը հետ է մղվել։
Ադրբեջանը երկու օր անց արձագանքում է Ռուսաստանի արտգործնախարարի՝ շփման գծում ռազմական դիտորդներ տեղակայելու գաղափարին՝ հայտնելով, որ. «Ադրբեջանը դեռ չի սատարում ռուս ռազմական դիտորդներին ԼՂ-ում հրադադարի ռեժմի վերահսկման մեխանիզմում ընդգրկելու գաղափարը»։[127]
Շփման գծի իրանական կողմում կողմերից մեկի կրակի արդյունքում վիրավորվում է Իրանի քաղաքացի, փլուզվում է շենք։ Ըստ իրանական լրատվամիջոցների՝ հրթիռները հարվածել էին Խոդա Աֆարին շրջանի գյուղերին։ Իրանական կողմը զգուշացնում է, որ կրկնության դեպքում «Իրանը անտարբեր չի մնա»։[128]
Նիկոլ Փաշինյանը ելույթ է ունենում ՊՆ զորամասերից մեկում, որտեղից պահեստազորայիններ են մեկնում առաջնագիծ. «Դուք կանգնած եք լինելու ձեր երեխաների, ձեր հարազատների, ձեր կանանց, ձեր ծնողների, ձեր շեմի և ձեր օջախի պաշտպանության դիրքերում: Այնտեղ, որտեղ դուք գնալու եք, հնարավոր է ձեր շուրջը նայելով ոչ մի ծանոթ ծառ և ոչ մի ծանոթ թուփ չտեսնեք, բայց իրականում դուք կանգնած եք լինելու ձեր երեխաների ննջարանների դռների առաջ, ձեր սեփական ննջարանների դռների առաջ, ձեր երեխաների դպրոցների առաջ, որովհետև դուք գնում եք այնտեղ՝ հայրենիքը պաշտպանելու»։[129]
Դարձյալ հրթիռակոծվում է Ստեփանակերտը։
Հոկտեմբերի 17
Պաշտպանության նախարարությունը հայտնում է Հայաստանի օդային տարածքում ադրբեջանական ԱԹՍ-ների մասին, որոնք գործել են Սյունիքի մարզի Խնածախ, Դավիթ Բեկ, Արծվանիկ բնակավայրերի ուղղությամբ։ Դրանք հարվածներ էին հասցրել Հայաստանի զինված ուժերի ենթակառուցվածքներին՝ վնասելով նաև քաղաքացիական ենթակառուցվածքներ։[130] Ավելի ուշ ՊՆ-ն տեղեկացնում է, որ հակառակորդի երկու անօդաչուները խոցվել են։
Ադրբեջանը հաղորդում է Գյանջայում քաղաքացիական բնակչությանն ու ենթակառուցվածքների հրթիռակոծության մասին, որի հետևանքով փլուզվել է շենք, զոհվել քաղաքացիներ։[131] Հիքմեթ Հաջիևը հայտարարում է, որ կրակը վարվել է ՀՀ տարածքից, «Սկադ» տիպի հրթիռով։[132] Հայկական կողմը հերքում է Գյանջայի ուղղությամբ կրակ վարելու Ադրբեջանի մեղադրանքները։
Պաշտոնական Երևանը տեղեկացնում է, որ Հայաստանը Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ զինվորականներ է ուղարկել Մոսկվա՝ Ադրբեջանի զինվորականների հետ հրադադարի մոնիտորինգի մեխանիզմները քննարկելու համար, բայց Ադրբեջանի ներկայացուցիչները չեն ժամանել Մոսկվա։[133]
Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հայտարարում է «հատկապես հարավային ուղղությամբ» ծանր մարտերի մասին։[134]
Հայաստանում արտախորհրդարանական 13 ուժեր հայտարարություն են տարածում՝ առաջարկելով հրատապ ստեղծել ռազմաքաղաքական հարցերով օպերատիվ շտաբ, այնտեղ ներգրավելով նախկին ու ներկա նախագահներին, վարչապետներին, պաշտպանության նախարարներին ու արտգործնախարարներին։[135]
Հոկտեմբերի 17-ն առանձնահատուկ է հումանիտար հրադադարի երկրորդ պայմանավորվածությամբ։ «Հայաստանի Հանրապետությունը և Ադրբեջանի Հանրապետությունը որոշել են հոկտեմբերի 18-ին, տեղական ժամանակով ժամը 00:00-ից հաստատել մարդասիրական զինադադար: Այս որոշումը կայացվել է՝ ի շարունակություն ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները ներկայացնող Ֆրանսիական Հանրապետության, Ռուսաստանի Դաշնության և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահների հոկտեմբերի 1-ին արած հայտարարության, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հոկտեմբերի 5-ի արած հայտարարության և համաձայն հոկտեմբերի 10-ին Մոսկվայում ընդունված համատեղ հայտարարության»,- հայտարարում է Հայաստանի արտգործնախարարությունը։[136] Սրան նախորդել էին Լավրովի հեռախոսազրույցները Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարների հետ։[137]
Արցախի նախագահի մամուլի քարտուղարը հաղորդում է, որ պատրաստ է հրադադարի պահպանման դեպքում միջանցք տրամադրել «պաշարված ադրբեջանական զորքերին»։[138]
Հոկտեմբերի 17-ին Իլհամ Ալիևը հայտարարում է Ֆիզուլիի և մի քանի այլ գյուղերի գրավման մասին։[139]
Հոկտեմբերի 18
Հրադադարը նորից խախտվում է։ ՀՀ ՊՆ-ն հայտնում է, որ Ադրբեջանը հյուսիսային ուղղությամբ ժամը 00:04-ից 02:45-ն ընկած ժամանակահատվածում վարել է հրետանային և հրաձգային կրակ, իսկ հարավային ուղղությամբ ժամը 02:20-ից 02:45-ն ընկած ժամանակահատվածում հասցրել է հրթիռային հարվածներ։ ՊՆ-ն առավոտյան հաղորդում է, որ հրետանային ակտիվ կրակ վարելուց հետո, բարենպաստ դիրքեր գրավելու նպատակով, Ադրբեջանը հարձակում է ձեռնարկել հարավային՝ Խուդաֆերինի ջրամբարի ուղղությամբ։[140] Ադրբեջանը մարդասիրական հրադադարի խախտման մեջ մեղադրում է Հայաստանին։ Հայաստանի արտգործնախարարությունն ի պատասխան հայտարարում է, որ Բաքվի ռեժիմը պատվազուրկ է ու կոռումպացված։[141]
Ռազմաճակատում իրադարձությունների զարգացման ծանր ընթացքի մասին վկայում էին ոչ միայն հայկական կողմի ակնարկները, այլև Ադրբեջանի պաշտոնական լրահոսը։ Ալիևը թվիթերյան իր էջում ներկայացնում է տեսանյութ, թե ինչպես են ադրբեջանցի զինվորականները Խուդաֆերինի կամրջի վրա բարձրացնում Ադրբեջանի դրոշը։[142]
Նույն օրը Ադրբեջանի պետական հեռուստատեսությունը ցուցադրում է Ֆիզուլիում գրավված զորամասը և ավարը։[143]
Հոկտեմբերի 19
Պատերազմի ավարտից հետո հայ հանրությունն իմացավ, որ այդ օրը Հայաստանը պատերազմը կանգնեցնելու հնարավորություն է ունեցել, սակայն Ադրբեջանը նոր նախապայմաններ է առաջ քաշել, և համաձայնության հասնել չի հաջողվել։ Նոյեմբերի 9-ի հրադադարի հայտարարությունից 20 օր հետ Նիկոլ Փաշինյանն իր ֆեյսբուքյան էջում պատմեց, որ իրեն է զանգահարել Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանն ու ասել, որ պատերազմը պետք է կանգնեցնել, որ այդ տեսակետը փոխանցում է Սերժ Սարգսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, Բակո Սահակյանի ու Արկադի Ղուկասյանի անունից։
«Ես զանգահարեցի ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին, և նա ասաց, որ կարծում է՝ դա պետք է փորձել անել ռուսական առաջարկների տրամաբանությամբ: Այսինքն՝ կարգավիճակի հարցի հետաձգում, շրջանների հանձնում, ռուս խաղաղապահների տեղակայում: Ասացի՝ խաղաղապահները պետք է տեղակայվեն նախկին ԼՂԻՄ սահմանի երկայնքով և Լաչինի միջանցքով: Ինքը համաձայնեց, և պայմանավորվեցինք, որ քննարկումներից հետո կրկին կզանգեմ:
Զանգահարեցի Արցախի նախագահին և ասացի, որ հնարավոր տարբերակը վերը նկարագրվածն է: Ասաց, համաձայն է: Դրանից հետո հրավիրեցի արտախորհրդարանական ուժերին և տեղեկացրի, որ այսպիսի որոշում եմ կայացրել: Նրանցից շատերի արձագանքը դժկամ էր, ոմանք նիստից հետո սոցիալական ցանցերում գրում էին, որ նրանք, ովքեր ժողովրդին ետ կպահեն հետագա պայքարից, դավաճան են և այլն:
Նույն օրը ԱԽ նիստ հրավիրեցի՝ ԱԺ խմբակցությունների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: Ներկա էր նաև Հանրապետության նախագահը և Վեհափառ հայրապետը: Ընդդիմադիրները դժկամությամբ ընդունեցին լուրը, բայց ես այնպես տարա խոսակցությունը, որ չեմ պատրաստվում իրենց վրա որևէ պատասխանատվություն դնել: Պարզապես տեղյակ եմ պահում, որ չստացվի, թե թաքուն, ժողովրդի թիկունքում ինչ-որ բան եմ անում:
Հրապարակային որևէ հայտարարություն անել չէի կարող, որովհետև եթե Ադրբեջանը առաջարկը մերժեր իմ հրապարակային հայտարարությունից հետո, դա կլիներ մեր դիմադրության ողջ համակարգի փլուզումը: Կրկին զանգահարեցի ՌԴ նախագահին, ասացի, որ համաձայն եմ: Ասաց, որ մինչև առավոտ կքննարկի Ալիևի հետ և ետ կզանգի:
Հաջորդ օրը Բակո Սահակյանը և Արկադի Ղուկասյանը ինձ հետ հանդիպման ժամանակ ասացին, որ համաձայն չեն առանց Արցախի կարգավիճակի ճշգրտման կամ ճշգրտման մեխանիզմի որևէ համաձայնության գալուն: Ըստ էության՝ ասացին նաև Ռ. Քոչարյանի, Ս. Սարգսյանի և Լ. Տեր-Պետրոսյանի անունից:
Բայց այս ամենը կարևոր չէր, որովհետև, ես էի կայացրել որոշումը և պատրաստվում էի այն տանել մինչև վերջ:
Հաջորդ օրը ՌԴ նախագահը պայմանավորվածության համաձայն զանգեց: Ասաց, որ Ալիևը համաձայն է, բայց խաղաղապահները ոչ թե ԼՂԻՄ սահմաններով պետք է տեղակայվեն, այլ քանի որ Հադրութն ու Թալիշը իրենց հսկողության տակ են, ադրբեջանցիները համաձայն չեն այդ բնագծերից ետ գնալ և նախկին ԼՂԻՄ տարածքում պետք է խաղաղապահներ տեղակայվեն ըստ փաստացի շփման գծի:
Նաև՝ հայկական կողմը պետք է պարտավորություն վերցնի, որ ադրբեջանցիները վերադառնան Շուշի: Այսպես հրադադարը դարձավ անհնարին, որովհետև ասացի, որ եթե անգամ Հադրութի հարցով համաձայնեմ, չեմ պատկերացնում Շուշին Ադրբեջանին հանձնելու հնարավորությունը: ՌԴ նախագահը զարմացավ, թե ինչու եմ դեմ ադրբեջանցիների՝ Շուշի վերադառնալու տարբերակին: Երբ ներկայացրի փաստարկներս, ասաց, որ տրամաբանական է, և ինքը լավ տեղեկացված չէր որոշ նրբությունների: Խնդիրն այն էր, որ այդ պարագայում Շուշին 90 և ավելի տոկոս ադրբեջանական բնակչություն պետք է ունենար, ովքեր պիտի վերահսկեին դեպի Ստեփանակերտ ճանապարհը»:[144]
ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը այդ օրվա իրադարձությունների մասին ավելի ուշ պատմում է.
«Հոկտեմբերի 19-20-ին եղավ հեռախոսազրույցների շարք նախագահ Ալիևի և վարչապետ Փաշինյանի հետ։ Այն ժամանակ Ադրբեջանի զինված ուժերն իրենց վերահսկողության տակ էին վերցրել Ղարաբաղի հարավային հատվածից աննշան հատված։ Ընդհանուր առմամբ, ինձ հաջողվեց համոզել Ալիևին, որ հնարավոր է դադարեցնել ռազմական գործողությունները, բայց նրա կողմից պարտադիր պայման էր փախստականների վերադարձը, այդ թվում՝ քաղաք Շուշի։ Ինձ համար անսպասելիորեն մեր հայ գործընկերների դիրքորոշումն այնպես ձևակերպվեց, որ դա նրանց համար անընդունելի է։ Եվ վարչապետ Փաշինյանն ինձ ուղղակի ասաց, որ դրանում վտանգ է տեսնում Հայաստանի և Ղարաբաղի շահերի համար։ Ինձ համար հիմա էլ այնքան հասկանալի չէ, թե որն էր այդ սպառնալիքը: Ենթադրվում էր, որ խաղաղ բնակիչները կվերադառնան Շուշի, հայկական կողմը պահպանում էր վերահսկողությունը Ղարաբաղի տարածքի այդ մասի նկատմամբ, ներառյալ Շուշին, և նկատի ունենալով մեր խաղաղապահների առկայությունը, իսկ մենք արդեն այդ ժամանակ պայմանավորվել էինք Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ»։[145]
Ադրբեջանցիների՝ Շուշի վերադառնալու մասին «ՏԱՍՍ»-ի հետ զրույցում խոսում է նաև Իլհամ Ալիևը։
Հոկտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը Հայաստանին մեղադրում է Բաքու-Նովոռոսիյսկ նավթամուղը թիրախավորելու մեջ։ Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հերքում է Ադրբեջանի դատախազության այս հայտարարությունը։[146]
Հոկտեմբերի 20
Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հաղորդում է հարավում՝ Իշխանաձորի, Կովսականի ու Միջնավանի ուղղությամբ կատաղի մարտերի մասին։[147] Չնայած ադրբեջանական կողմի հրապարակած տեսանյութերին, Ֆիզուլիում ու Խուդաֆերինի կամրջի վրա ադրբեջանական դրոշի ծածանմանը՝ Հայաստանի ՊՆ մամուլի քարտուղար Շուշան Ստեփանյանը վստահեցնում է՝ ՊԲ-ն համապատասխան գործողություններ է ձեռնարկել, հակառակորդը սկսել է նահանջել, այդ թվում ջրամբարի ուղղությունից։[148] Ավելի ուշ ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը հայտարարում է օրվա արդյունքներով ունեցած առաջընթացի մասին։[149] Նիկոլ Փաշինյանն ազգային հերոսի կոչում է շնորհում գեներալներ Տիրան Խաչատրյանին ու Անդրանիկ Փիլոյանին։ Նրանցից առաջինը հետագայում պաշտոնանկ է արվում Գլխավոր շտաբի պետի տեղակալի պաշտոնից ու պահանջում Փաշինյանի հրաժարականը, իսկ երկրորդը կալանավորվում կոռուպցիոն մի գործով։ Պատերազմից չորս տարի անց հայտնի չէ, թե ինչ գործողությունների համար էին նրանք արժանանում ազգային հերոսի կոչման։
Հայկական կողմը խոսում է հակառակորդի նահանջի մասին, իսկ Իլհամ Ալիևը հաղորդում է նորանոր բնակավայրերի «ազատագրման» մասին։ Ժողովրդին հղած ուղերձում Ադրբեջանի ղեկավարը գրաված բնակավայրերի ցանկում նշում է Զանգելանն ու 24 գյուղ:[150]Հայաստանի ՊՆ ներկայացուցիչը կրկնում է՝ ադրբեջանական դիվերսիոն խմբերը ներթափանցում են մերձռազմաճակատային բնակավայրեր, լուսանկարվում, փորձում խուճապ ստեղծել։[151]
Ադրբեջանը հաղորդում է հայկական կողմից Թերթերի ու Գերանբոյի շրջաններից հասցված հրթիռահրետանային հարվածների մասին, ինչը ՀՀ ՊՆ-ն հերքում է։[152]
Հեռախոսազրույց են ունենում Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնն ու Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը։
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում քննարկվում է հակամարտության գոտում կրակի դադարեցման վերահսկողության հարցը։ ԱԽ-ում Ռուսաստանի ներկայացուցիչն ասում է, որ խորհուրդը միակարծիք է եղել քննարկումներում, բայց չի հստակեցրել, թե ով պիտի լիներ կրակի դադարեցման հիմնական վերահսկող մարմինը կամ երկիրը։[153]
Հոկտեմբերի 21
Պատերազմի ժամանակագրության այս օրը Կովսականի (Զանգելան) ուղղությամբ հայկական կողմը փորձում է ռազմական գործողություն ձեռնարկել՝ հակառակորդին հայտնաբերելու ու հետ մղելու համար։ Գործողությունը ձախողվում է։ Երկու տարի անց Քննչական կոմիտեն հայտնեց, որ զորամասի հրամանատարը Գլխավոր շտաբի պետի տեղակալից ստանալով հրաման՝ անձնակազմին Կովսականի Կերեն գյուղի «Կիրի հանք» տեղամաս հասցնելու մասին՝ անփույթ վերաբերմունք է դրսևորել ծառայության նկատմամբ, չի պարզել երթուղու վերջնակետ հասած լինելու հանգամանքը, ինչի հետևանքով խումբն ընկել է շրջափակման մեջ, 62 հոգանոց խմբի 40 զինծառայողներից 5-ը գերեվարվել են, 12-ը սպանվել, 24 անձ էլ համարվում է անհետ կորած։[154] Այս գործով մեղադրանք է առաջադրված նաև Գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ Անդրանիկ Մակարյանին, որը, ըստ մեղադրանքի, տեղեկանալով այս խմբի շրջափակման մեջ գտնվելու մասին, «չի կազմակերպել հետախուզական դարանակալում, որը հնարավորություն կտար հայտնաբերել հակառակորդի հավանական շարժման ուղիներն ու դիպուկ կրակով ոչնչացնել դիվերսիոն-հետախուզական խմբին»։ Մակարյանը իրադարձությունների ընթացքում եղել է Կովսականում, բայց հետո նահանջել դեպի Կապան։[155]
Այս նույն օրը Նիկոլ Փաշինյանը կոչ է անում բոլորին կազմակերպել ինքնապաշտպանական ջոկատներ ու մեկնել առաջնագիծ, իսկ քաղաքական կարգավորման հնարավորության մասին խոսելով՝ ասում, թե գոնե այս փուլում դիվանագիտական լուծման մասին խոսելն անիմաստ է։[156]
Մոսկվա են մեկնում Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարներ Զոհրաբ Մնացականյանը և Ջեյհուն Բայրամովը, նրանց հետ առանձին-առանձին հանդիպումներ է ունենում Սերգեյ Լավրովը, քննարկում կրակի դադարեցման, նախկին պայմանավորվածությունների իրագործման հետ կապված հարցեր։[157]
Հայաստանի և Արցախի բոլոր նախին նախագահները խորհրդակցություն են անցկացնում, քննարկում մտահոգիչ իրավիճակը։
Հոկտեմբերի 22
Պաշտպանության նախարարությունը հաղորդում է, որ Ադրբեջանի կողմից դիվերսիոն ներթափանցման փորձեր են կանխվել, իսկ Մարտունու ու հարակից գյուղերի ուղղությամբ հրետանի է կիրառվել։[158] Պաշտպանության նախարարության ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանն ասում է, որ մարտերը հիմնականում տեղային են։[159]
Իլհամ Ալիևը հայտարարում է Զանգելանի շրջանում Աղբենդ գյուղի գրավման մասին։ «Աղբենդ բնակավայրի ազատագրմամբ Իրանի հետ սահմանն ամբողջովին մեր վերահսկողության տակ է»,- հայտարարում է Ադրբեջանի ղեկավարը։[160]
Նիկոլ Փաշինյանը «Ինտերֆաքս» գործակալությանը տված հարցազրույցում խոսում է շփման գոտում խաղաղապահների տեղակայման ընդունելի լինելու մասին. «Կարող եմ ասել, որ Ադրբեջանի պատկերացումը խաղաղապահների կազմի վերաբերյալ չեն համընկնում այդ հարցում Հայաստանի պատկերացումների հետ: Եվ եթե այստեղ պետք է խոսել փոխզիջումների մասին, ապա այստեղ նույնպես փոխզիջումային տարբերակ կարող է դառնալ ռուսաստանյան խաղաղապահների ներկայությունը»։[161]
Նույն օրը Ալիևը, անդրադառնալով խաղաղապահների տեղակայմանը, ասում է, որ իրենք սկզբունքորեն դեմ չեն, բայց իրենց նախապայմաններն են պատրաստվում առաջ քաշել։[162]
Հոկտեմբերի 23
Վաշինգտոնում, ԱՄՆ հովանու ներքո, կայանում է պետքարտուղար Պոմպեոյի առանձին հանդիպումները Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարներ Զոհրաբ Մնացականյանի և Ջեյհուն Բայրամովի հետ։ Հանդիպման ավարտից հետո Պոմպեոն հայտնում է՝ կողմերը պետք է դադարեցնեն կրակն ու վերադառնան բովանդակային բանակցությունների։[163] Նույն օրը ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարում է ԼՂ հարցով գրանցված դրական առաջընթացի մասին,[164] իսկ արտգործնախարար Մնացականյանը հանդիպում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ։
Հայկական կողմը հաղորդում է Մարտակերտ, Թաղավարդ, Կարմիր Շուկա, Քարեգահ բնակավայրերի ռմբակոծման մասին։ Պաշտպանության բանակը հաղորդում է «վարձկան-ահաբեկիչներից կազմված թշնամական դիվերսիոն խմբերի հայտնաբերման ու ոչնչացման» գործողության մասին։[165] Միևնույն ժամանակ, հայկական կողմը տեղեկացնում է առաջնագծի բոլոր ուղղություններով ընթացող տեղային մարտերի մասին։ Ավելի ուշ Հայաստանի ՊՆ մամուլի քարտուղար Շուշան Ստեփանյանը տեղեկացնում է հարավային ուղղությամբ հաջող գործողության մասին, որի արդյունքում հայկական կողմը ոչնչացրել է հակառակորդի խոշոր զորախումբ և ինը միավոր տեխնիկա։[166] ՊՆ-ն խոստանում է ներկայացնել քարտեզ ռազմական գործողություններն ընդգրկող շրջանների վերաբերյալ։ Իսկ ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանն արձանագրում է հակամարտության գոտում կրակի խտության նվազում՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ կողմերը կրում են կորուստներ, զինված ուժերի ներուժը սպառվում է։[167]
Հոկտեմբերի 24
Արցախի նախագահի մամուլի քարտուղարը հայտնում է, որ Ադրբեջանը դիվերսիոն գրոհներ է ձեռնարկել Մարտունու շրջանի Շեխեր, Թաղավարդ, Զարդարաշեն գյուղերի ուղղությամբ։[168] Հրթիռակոծվում են Ստեփանակերտը, Մարտակերտն ու Մարտունին։
Հոկտեմբերի 25
Երևանն ու Բաքուն ԱՄՆ միջնորդությամբ համաձայնություն են ձեռք բերում հրադադարի հաստատման մասին։[169] Պատերազմի բռնկումից հետո սա հրադադարի երրորդ փորձն էր՝ այս անգամ ամերիկյան հովանու ներքո։ Հրադադարն ուժի մեջ պիտի մտներ հոկտեմբերի 26-ի առավոտյան։
Մինչ այդ՝ հոկտեմբերի 25-ին, Fox News-ին տված հարցազրույցում Իլհամ Ալիևը հայտարարում է՝ պատրաստ է հրադադարի համաձայնագրի, եթե Հայաստանն ընդունի հակամարտության կարգավորման սկզբունքները, «դուրս գա օկուպացված տարածքներից»։[170] Հայաստանն արձագանքում է՝ պատրաստ է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ֆորմատով հակամարտության կարգավորմանը, բայց Ադրբեջանն է հրաժարվում ձեռք բերած պայմանավորվածություններից՝ դրսևորելով առավելապաշտական մոտեցում։
Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնում է Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց, ինչպես նաև մի քանի այլ գյուղերում դիվերսիոն խմբերի գոյության մասին, որոնց ՊԲ-ն որոնում ու ոչնչացնում է։[171] ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանն արդեն խոսում է Սանասարի (Կուբաթլու) ուղղությամբ ադրբեջանական զինուժի տասնյակ գրոհների ու հարձակումների մասին։[172] Նույն օրը Իլհամ Ալիևը հաղորդում է Կուբաթլուի, ինչպես նաև շրջակա մի քանի գյուղերի գրավման մասին։[173]
Իրանը զորքեր է տեղակայում Արաքսի երկայնքով ու անցկացնում զորավարժություններ։ Ստորաբաժանումներ են տեղակայվում Խուդաֆերինի, Ասլանդուզի, Ջուլֆայի շրջաններում։ Հաջորդ օրը Խուդաֆերինի շրջան է ժամանում Իսլամական Հանրապետության հեղափոխության պահապանների կորպուսի հրամանատարը։[174]
Հոկտեմբերի 26
Ուժի մեջ է մտնում հրադադարը, որը խախտվում է ընդամենը 45 րոպե անց։ Հայաստանի ու Ադրբեջանի պաշտպանական գերատեսչությունները իրարամերժ հայտարարություններով միմյանց մեղադրում են հրադադարի պայմանավորվածության խախտման մեջ։ ՀՀ ՊՆ-ն հաղորդում է հյուսիսարևելյան ուղղությամբ հրետանային կրակի վարման մասին, իսկ ավելի ուշ՝ հարավային ուղղությամբ հրետանային հինգ արկի արձակման մասին։[175] Հաղորդվում է նաև Արցախի Մարտունի քաղաքի ուղղությամբ ռազմական օդանավի գործածման մասին, «Գրադ»-ով ու «Սմերչ»-ով Ասկերանի վերին ենթաշրջանի գյուղերի, Մարտունու ու Մարտակերտի հրթիռակոծության մասին։[176] Ըստ էության, երրորդ անգամ հրադադարի ձեռքբերված համաձայնությունը խախտվում է։
Սա արձանագրում է Նիկոլ Փաշինյանն ու հայտարարում՝ ԱՄՆ-ն պիտի մատնանշի հրադադարը խախտողին։[177] Խոսելով հակամարտության հնարավոր քաղաքական լուծման մասին` վարչապետը հայտարարում է՝ Ադրբեջանը ոչ թե Ղարաբաղի հարցի կարգավորում է ուզում, այլ Ղարաբաղի կապիտուլյացիա. «Հայ ժողովուրդը պատրա՞ստ է արդյոք փոխզիջումների։ Ես կարող եմ ասել՝ մենք նույնիսկ պատրաստ ենք ցավոտ փոխզիջումների, բայց մենք պատրա՞ստ ենք կապիտուլյացիայի։ Ես կարծում եմ, որ հայ ժողովուրդը ոչ մի պարագայում պատրաստ չէ կապիտուլյացիայի, ու հայ ժողովուրդը պետք է ռեսուրսներ գտնի դիմակայելու ու իր իրավունքները պաշտպանելու»։[178]
Նույն օրը Ադրբեջանի ժողովրդին հղած ուղերձում Ալիևը հայկական կողմին է մեղադրում հրադադարի պայմանավորվածությունը խախտելու մեջ ու ասում՝ խաղաղություն կլինի, եթե Հայաստանը անմիջապես հավաստիացնի, որ հեռանում է ադրբեջանական հողերից։[179] Նա անդրադառնում է նաև F-16-երի Ադրբեջանում գտնվելու պնդումներին, ասում, որ Թուրքիան դա թողել է Ադրբեջանին որպես բարոյական օգնություն, բայց դրանք ռազմական գործողություններում չեն կիրառվել, թեպետ նույն օրը ՀՀ ՊՆ-ն հայտարարում է՝ կան ապացույցներ դրանց մարտական առաջադրանք կատարելու վերաբերյալ։[180]
Հաղորդվում է երկու երկրների՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության ձևաչափով հոկտեմբերի 29-ին կայանալիք հանդիպման մասին։
Իրանի իսլամական հեղափության պահապանների կորպուսի հրամանատար Հոսեյն Սալամին այցելում է Խուդաֆերինի շրջան։[181] Համանուն կամրջի ու ջրամբարի՝ ադրբեջանական վերահսկողության տակ գտնվելու մասին Ալիևն ավելի վաղ էր հայտարարել։
ՀՀ ՊՆ-ն ներկայացուցիչը եզակի հայտարարությամբ է հանդես գալիս՝ խոստովանելով, որ Ադրբեջանը գրավել է Կուբաթլուն ու «որոշ ուղղություններով առաջացել»։[182] ՊՆ-ն հայտնում է նաև կրակի խտության կտրուկ աճի մասին։
Հոկտեմբերի 27
Նիկոլ Փաշինյանը կրկին ուղերձով է հանդես գալիս, հայտարարում, որ Արցախի պաշտպանության բանակն ունի բավարար չափով զենք ու պոտենցիալ՝ իր առաջ դրված խնդիրները լուծելու համար։[183]
Պատերազմից հետո Արցախի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սամվել Բաբայանը բացահայտում է` հենց այդ օրը՝ հոկտեմբերի 27-ին ԲՈՒԿ զենիթահրթիռային համալիրները, որ Հայաստանից պիտի տեղափոխվեին Արցախ, պարզվել է՝ փչացած են․ «Մենք ամսի 19-20-ին ուղարկել ենք մասնագետներ, որ պատրաստեն ԲՈՒԿ-երը տեղափոխել Արցախ, բայց պահել են մինչև ամսի 27-ը, ամսի 27-ին ասել, թե Մոսկվայից պիտի մարդ գա, վերանորոգի, որ ամսի 10-ին տանք»։[184]
ՊՆ-ն հայտնում է հայ-իրանական սահմանի ուղեկալի թիրախավորման մասին, ԱԹՍ-ների ու հրթիռահրետանային միջոցների կիրառման մասին ու հայտարարում, թե «ստիպված է լիելու պատասխան հարվածներ հասցնել ադրբեջանական ուժերի ուղղությամբ»։[185]
ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն հրադադարի ձախողումից հետո հեռախոսազրույցներ է ունենում Հայաստանի ու Ադրբեջանի ղեկավարների հետ, հորդորում կատարել հրադադարի պայմանավորվածությունները։[186]
Հայտնի է դառնում, որ վիրավորում է ստացել ՊԲ հրամանատար Ջալալ Հարությունյանը։ Ադրբեջանական կողմը հրապարակում է մեքենայի պայթյունի տեսանյութ՝ պնդելով, որ մեքենայում եղել է Ջալալ Հարությունյանը։[187] Ավելի ուշ Հարությունյանի մեքենայի պայթեցման հետ կապված հարուցվում է քրեական գործ, ՊԲ նախկին հրամանատարն էլ ճանաչվում է տուժող։[188] Հարությունյանին այդ պաշտոնում փոխարինում է գեներալ-մայոր Միքայել Արզումանյանը։ Փաստացի, Արզումանյանի՝ պաշտոնը ստանձնելու ժամանակ արդեն հայկական կողմի վերահսկողության ներքո չէին Ջաբրայիլը, Ֆիզուլին, Հադրութը, Զանգելանը, Կուբաթլուն, իսկ հակառակորդի գրոհներն ավարտվելու միտում չունեին։
Իրանը, Արաքսի երկայնքով զորքեր կուտակելուց բացի, սկսում է քաղաքական գործընթաց։ Հաղորդվում է հակամարտության կարգավորման նպատակով այդ երկրի փոխարտգործնախարար ու նախագահի հատուկ բանագնաց Աբբաս Արաղչիի Բաքու, Երևան, Մոսկվա և Անկարա կատարելիք այցերի մասին։[189]
Ճակատում ձախողումներին զուգահեռ՝ Հայաստանի ընդդիմությունը՝ հանձին նախկին վարչապետ Վազգեն Մանուկյանի՝ Փաշինյանից պահանջում է հրաժարական ներկայացնել ու ողջ իշխանությունը հանձնել բանակին։[190] Մանուկյանի առաջարկը դատապարտում է հենց բանակը՝ նույն օրվա ընթացքում պատասխանելով, որ Հայաստանի զինված ուժերը հավատարիմ են օրենքով նախատեսված աստիճանակարգությանը և շարունակելու են անվերապահ կատարել ՀՀ գերագույն հրամանատարի, Կառավարության և պաշտպանության նախարարի հրամաններն ու որոշումները:[191]
ՀՀ ՊՆ-ն տեղկացնում է, որ Ադրբեջանը փորձել է որոշակի հարձակում ձեռնարկել Բերձորի ուղղությամբ և մոտենալ ՀՀ հարավային սահմանին, բայց հետ է մղվել։[192] Ադրբեջանը Հայաստանին մեղադրում է Բարդան հրթիռակոծելու մեջ, Հայաստանի ԱԳՆ-ն հերքում է դա։[193]
Հոկտեմբերի 27-ին, ըստ «Հետք»-ի, որը զրուցել է պաշտոնյաների, զինծառայողների, կամավորականների ու պահեստազորայինների հետ, ամբողջությամբ կորսվում են Ավետարանոց, Մադաթաշեն և Մոշխմհատ գյուղերը։[194] Այս գյուղերի կորստի մասին հայկական պաշտոնական լրահոսը լռում է, լավագույն դեպքում արձանագրում՝ այս ուղղություններով մարտեր են ընթանում։
Հոկտեմբերի 28
«Սմերչ»-ով հրետակոծվում է Շուշին, հայկական կողմը հաղորդում է քաղաքացիական բնակչության շրջանում զոհի և վիրավորների մասին։ Ավելի ուշ հրետակոծվում է Ստեփանակերտը, Ստեփանակերտի հիվանդանոցն ու ծննդատունը։[195]
Ադրբեջանը հաղորդում է Բարդայի հրթիռակոծության, 20 զոհի, 60 վիրավորի մասին։[196] Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը հայտարարում է՝ հայկական կողմը Բարդան հրթիռակոծել է «Սմերչ» կասետային ռումբերով։ Հայկական կողմը հերքում է «Սմերչ»-ով Բարդային հարվածելու մեղադրանքները։[197] Amnesty International-ը հաստատում է կասետային ռումբով հարվածների ադրբեջանական պնդումը։[198]
Նախորդ օրը վիրավորված ու պաշտոնից ազատված ՊԲ հրամանատարին շնորհվում է «Արցախի հերոս» կոչումը։
ՀՀ ՊՆ-ն նորից հաղորդում է Բերձորի ուղղությամբ Ադրբեջանի առաջխաղացման փորձերի մասին, որոնք սակայն հաջողություն չեն ունեցել, «դեռ ավելին, հայկական կողմը որոշակի դիրքային բարելավումներ է ունեցել»։[199] Դիրքային բարելավման մասին խոսող հայկական կողմը, սակայն, այդ օրն այդպես էլ չի հայտնում Սղնախ գյուղի կորստի մասին, որը Շուշի հասնելու ճանապարհին գրավված կարևոր բնակավայրերից էր։ Սղնախի անկման օրն ու մյուս դրվագները պատերազմի ավարտից մեկ տարի հետո ներկայացրեց «Հետք»-ը։[200]
Հոկտեմբերի 29
Ռազմաճակատում հայկական կողմի համար ծանրագույն վիճակի մասին պատկերացում կազմելու համար Շուշիի Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու մոտից ուղերձ է հղում Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանն ու հայտարարում. «Թշնամին գտնվում է այստեղից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա՝ առավելագույնը՝ հինգ, ու թշնամու գերնպատակն է տիրանալ Շուշիին, Ինչպես ասում են՝ ով տիրում է Շուշիին, տիրում է Արցախին»։[201] Նա կոչ է անում զենք վերցնել Շուշիի պաշտպանության համար։
Ստեփանակերտը, Մարտակերտը, Ասկերանը, Մարտունին շարունակում են հրետակոծվել։
Հոկտեմբերի 30
Հայկական կողմը հաղորդում է Շուշիի մերձակա անտառներում մարտերի մասին։[202] Հակառակորդը փորձում է ներթափանցել Շուշի, նաև՝ փորձում է ճեղքել Մարտունի-Ճարտար ուղղությունը։[203]
ԱՄՆ-ը հայտարարում է՝ աշխատում են սկանդինավյան երկրների հետ՝ այնտեղ սկանդինավյան խաղաղապահներ տեղակայելու ուղղությամբ։[204] Ըստ ԱՄՆ նախագահի խորհրդական Ռոբերտ Օ'բրայենի` հակամարտության գոտում ցանկացած զինված խաղաղապահ ուժ չպետք է ներառի ներկայացուցիչներ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրներից, ինչպես նաև հարևան պետություններից: «Թուրքիայի որևէ տեսակի միջնորդություն կամ խաղաղապահ դերակատարություն անընդունելի է ինչպես Միացյալ Նահանգների, այնպես էլ Հայաստանի համար»,- ասում է Սպիտակ տան պաշտոնյան, որը մինչ այս հայտարարությունը հեռախոսազրույց էր ունեցել Հայաստանի վարչապետի հետ։[205]
Հոկտեմբերի 30-ին արտերկրի հեղինակավոր մի շարք լրատվամիջոցների հետ զրույցում Նիկոլ Փաշինյանը օպտիմալ լուծում է համարում ռուս խաղաղապահների տեղակայումը հակամարտության գոտում. «Ես ասել եմ, որ կողմ եմ հակամարտության գոտում ռուս խաղաղապահների տեղակայմանը: Բայց խնդիրն այն է, որ հակամարտության գոտում ռուս խաղաղապահների տեղակայումը պետք է ընդունելի լինի հակամարտության բոլոր կողմերի համար: Ըստ էության՝ Հայաստանի և Ղարաբաղի համար դա ընդունելի է, և դա կարող է տեղի ունենալ այն պարագայում, ինչպես ռուսաստանցի գործընկերներն են ասել, եթե Ադրբեջանը նույնպես դրան կողմ լինի»։[206]
Մեկօրյա հետաձգումից հետո Ժնևում կայանում է Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարների հանդիպումը։ Կողմերը պայմանավորվում են դիտավորությամբ չթիրախավորել խաղաղ բնակչությանը կամ քաղաքացիական ենթակառուցվածքները, նախապատրաստել աճյունների ու ռազմագերիների փոխանակման գործընթացները։[207] Ըստ հայտարարության՝ կողմերը համաձայնություն են ձեռք բերում գրավոր ներկայացնել առաջարկներ ու հարցեր հրադադարի վերիֆիկացիոն մեխանիզմների ներդրման մասին։
Հոկտեմբերի 31
Չնայած Ժնևի պայմանավորվածություններին՝ հրթիռակոծվում են Ստեփանակերտն ու Շուշին։ Հայկական կողմն ահազանգում է արգելված ֆոսֆորային զենքի կիրառման մասին։[208]
Պատերազմի ընթացքում առաջին անգամ Նիկոլ Փաշինյանը պաշտոնապես նամակ է հղում Վլադիմիր Պուտինին՝ սկսելու անհապաղ խորհրդակցություններ՝ սահմանելու աջակցության տեսակները և չափը, որը Ռուսաստանի Դաշնությունը կարող է հատկացնել Հայաստանի Հանրապետությանն իր անվտանգության ապահովման համար, քանի որ մարտական գործողությունները մոտենում են Հայաստանի սահմանին։[209]
Ռուսաստանի արտգործնախարարությունը պատասխանում է՝ Ռուսաստանն անհրաժեշտ օգնություն կցուցաբերի, եթե ռազմական գործողությունները տեղափոխվեն անմիջապես ՀՀ տարածք։[210]
Իլհամ Ալիևը հայտարարում է՝ պատերազմը կարող է կանգնել, եթե հայկական կողմն ընդունի Ադրբեջանի պահանջները։[211] Նա շեշտում է՝ պետք է բանակցել նոր իրավիճակի տեսակետից, քանի որ ստատուս քվոն փոխվել է։[212]
Նոյեմբերի 1
Մինչ Արցախի նախագահը հայտարարում էր հակառակորդի՝ Շուշիից 5 կմ հեռավորության վրա լինելու մասին, Նիկոլ Փաշինյանը վստահեցնում է՝ «պատերազմի շարունակության ամեն հաջորդ օրը ֆրուստրացիա է բերելու Ադրբեջանի հանրությանը»։[213] Լրագրողը Փաշինյանին հարցնում է ռազմական գործողությունների հետևանքով հողերի կորստի մասին, ինչին Հայաստանի ղեկավարը պատասխանում է. «Ադրբեջանի իշխանությունները այնքան են հաղթական ինֆորմացիայով սնել իրենց հանրությանը, որ նրանք ամեն օր, արդեն երկար ժամանակ սպասում են, որ, վերջ, պատերազմն ավարտվելու է իրենց վերջնական հաղթանակով։ Եվ նրանք սպասում են այդ լուրին: Ես ցանկանում եմ ասել՝ իրենք այդ լուրը չեն ստանալու, այդ լուրը չեն ստանալու: Եվ նրանք ավելի ու ավելի են խրվելու այնքան ժամանակ, մինչև չճանաչեն Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման լեգիտիմ իրավունքը»։
Նոյեմբերի 1-ի առավոտյան ՀՀ ՊՆ-ն հաղորդում է Շուշի, Մարտունի քաղաքներին և Քարինտակ գյուղին հասցված հրթիռահրետանային հարվածների մասին. «Թշնամական ուժերը շուրջ 10 միավոր ավտոտեխնիկայի միջոցով առաջանալու փորձ են ձեռնարկել Ավետարանոց-Սղնախ հատվածում, սակայն, խոցվելով բանակային ուժերի կողմից և կրելով մեծաթիվ կորուստներ, հետ են շպրտվել»։[214] Նույն օրվա վերջում Արցախի ՊԲ-ն հաղորդում է, որ իր «երկու հանգուցային դիրքի ուղղությամբ ադրբեջանական կողմը վաշտի կազմով ձեռնարկել է հարձակում, որը միջդիրքային համառ մարտերի արդյունքում բանակային ստորաբաժանումների կողմից կասեցվել է, թշնամին մեծ կորուստներով դիմել է փախուստի: Փախչող հակառակորդը արգելափակվել է ձորերից մեկում, և հայկական ուժերը ականանետային դիպուկ կրակով շարունակել են վերջինիս լիակատար ոչնչացման գործողությունը»:[215]
Նոյեմբերի 2
Հրետանային կրակ է վարվում ՀՀ տարածքի Դավիթ Բեկ բնակավայրի ուղղությամբ, զոհվում է մեկ քաղաքացիական անձ։[216] Թիրախավորվում է Մարտակերտը։
Հայկական կողմը հայտարարում է վարձկանի գերեվարման մասին։[217] Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը պարգևատրում է Վլադիմիր Բալայանի և Շահեն Մեղրյանի անվան ջոկատների մարտիկներին այս և այլ գործողությունների համար։
«Արձանագրենք՝ 10 միլիոն բնակչություն և նավթային ահռելի եկամուտներ ունեցող Ադրբեջանը 2020 թվականի հուլիսից հետո ինքն իրեն խոստովանեց, որ ի վիճակի չէ սեփական ուժերով լուծել իր անվտանգության խնդիրները և դիմեց հազարավոր վարձկանների օգնությանը, ինչի համապարփակ ապացույցները մենք արդեն ունենք»,- Ֆեյսբուքում գրում է Նիկոլ Փաշինյանը։[218]
Ռուսաստանի փոխարտգործնախարար Անդրեյ Ռուդենկոն, անդրադառնալով Հայաստանին համապատասխան իրավապայմանագրային բազայի հիման վրա օգնություն ցուցաբերելու հարցին, ասում է՝ 1997-ի համաձայնագրով նախատեսված բոլոր անհրաժեշտ գործողություններն իրականացվում են։[219] Նա անդրադառնում է հակամարտության գոտում սկանդինավյան խաղաղապահների տեղակայման գաղափարին. «Դա պետք է ամերիկացիներին հարցնել, թե որտեղից են վերցրել այդ առաջարկներն ու գաղափարները։ Հնարավոր մեխանիզմների բոլոր անհրաժեշտ պարամետրերը պետք է համաձայնեցվեն հակամարտության կողմերի հետ խորհրդակցություններում»։[220]
Նոյեմբերի 3
Ադրբեջանը ռազմական ավիացիա է կիրառում Մարտունու ուղղությամբ և հրետակոծում Շուշին, իսկ Շահումյանի շրջանում կիրառվում է PC 30 տեսակի հրթիռ։[221]
Պաշտպանության բանակը հայտնում է՝ Շեխեր-Կարմիր շուկա-Թաղավարդ բնագծում հակառակորդի համար իսկական «դժոխք» է կազմակերպել։[222] Նույն օրը ՊԲ-ն հաղորդում է Քարվաճառի ուղղությամբ մարտերի և դրա ընթացքում հակառակորդի կորուստների մասին։
Նոյեմբերի 4
Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հաղորդում է Շուշիի ուղղությամբ գրոհած դիվերսիոն խմբի հայտնաբերման ու մնացորդների ոչնչացման գործողության շարունակության մասին։[223] Այնինչ մարտերն արդեն հասել էին Շուշիի ժայռերի տակ գտնվող Քարինտակ գյուղին։ «Հետք»-ը, որ ուսումնասիրել է Քարինտակի անկման պատմությունն ու զրուցել գյուղացիների, գյուղի պաշտպանությանը մասնակցած մադկանց հետ, պարզել է՝ գյուղը ադրբեջանական վերահսկողության ներքո է անցել նոյեմբերի 4-ին։ Այդ օրը, ժամը 17:00-ի սահմաններում հակառակորդը նոր գրոհ էր ձեռնարկել գյուղի ուղղությամբ։[224]
«Հետք»-ը պարզել էր՝ նախ առավոտյան են ադրբեջանցիները փորձել գրավել գյուղը, բայց հայկական կողմին հաջողվել էր հետ մղել գրոհը։ Քարինտակցի Բաղդասար Բաղդասարյանը, որը մասնակցել էր մարտական գործողություններին, «Հետք»-ի այդ հոդվածում պատմում է. «Նոյեմբերի 4-ին՝ կեսօրից հետո, աջ թևի (հյուսիս-արևմտյան) դիմացը պահող զորքն էլ նահանջեց՝ մոտ 250 հոգանոց, ՄՈԲ-ն էլ: Հրամանատարին հարցրի՝ ինչի՞ եք հելել, ասեց՝ հրաման ենք ստացել, պիտի դուրս գանք գյուղից: Գնդապետ Արմեն Բարխուդարյանն է հրաման տվել, որ էդ 250 հոգանոց ՄՈԲ-ը դուրս գա: Վերջին զորքն էր՝ մեզնից բացի: Մի երկու ժամ էդ տղաներին մոտս պահեցի, ձգձգեցի, որ դուրս չգան, չստացվեց: Էդ գնդապետը զանգեց, ասաց՝ ինչի՞ չես թողնում դուրս գան, սկզբից վախեցրի, որ չեմ թողնելու դուրս գան, բացատրեցի, որ պիտի մնան ստեղ, չստացվեց: Գնդապետն ասեց՝ թող իրանք դուրս գան, ես ձեզ օգնություն ուղարկելու եմ․․․ մինչև էսօր ուղարկում ա: Առաջնագիծն արդեն միակողմանի էր դարձել, ձախ թևը մնացել էր բաց (հյուսիսարևելյան հատվածը), հենց էդ ձախ թևով էլ հարձակվեցին գյուղի վրա, արդեն մտել էին մեր գյուղի տարածք»։[225]
ՄՈԲ-ի դուրս գալուց հետո Բաղդասարյանին ու ընկերներին խոստացել են օգնություն, որն այդպես էլ չի եկել։ Ավելի ուշ մի քանի գյուղացի, «Եղնիկներ»-ից Քարինտակ հասած մի վաշտի հետ դուրս են գալիս գյուղից։ Այդ օրը Քարինտակից մի խմբի հետ դուրս է եկել նաև Armgeo նախագծի հիմնադիր Տիգրան Վարագը, որը որպես կամավորական էր Արցախում։ «Սիվիլնեթ»-ին տված հարցազրույցում նա ևս հաստատում է Քարինտակից նահանջի հրամանի մասին ու այն համարում անհասկանալի։[226] Այս օրը առավոտյան, ըստ «Հետք»-ի, հակառակորդը վերահսկողության տակ էր վերցրել նաև Շուշի-Լիսագոր ճանապարհը։[227]
Նոյեմբերի 4-ին Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հաղորդագրություն է տարածում քաղաքացիական մեքենաների ու անձանց համար Շուշի-Բերձոր ճանապարհի փակման մասին՝ դա հիմնավորելով հարակից անտառներում ադրբեջանական դիվերսիոն խմբերի մնացորդների ներթափանցման ռիսկերով։[228]
ՊՆ-ն այդ օրը նաև հաղորդում է, որ Գեղարքունիքում ՀՀ օդային տարածք է մտել ադրբեջանական չորս ԱԹՍ, որոնք ոչնչացվել են։[229] Նորից հրետակոծվում է Ստեփանակերտը։
Իլհամ Ալիևը կրկին հայտարարում է՝ պատերազմը կկանգնի, եթե հայկական կողմը պարտավորություն ստանձնի «ազատելու օկուպացված բոլոր տարածքները»։[230] «Հիմնարար սկզբունքներում ասվում է, որ սկզբում պետք է ազատվեն հինգ շրջանները, իսկ հետո՝ երկուսը։ Մենք արդեն միակողմանիորեն ազատագրել ենք չորս շրջան։ Դրա համար էլ նա (Փաշինյանը` խմբ.) պետք է ասի, որ զորքերը պետք է դուրս բերվեն օկուպացիայի տակ մնացած Աղդամի, Քելբաջարի, Լաչինի շրջաններից։ Բայց նա նման հայտարարություն չի անում։ Դա ցույց է տալիս, որ նա չի ցանկանում պատերազմի դադարեցում»- ասում է Ալիևը՝ ըստ էության հայտարարելով, որ արդեն իսկ «ազատագրված» են Ջաբրայիլը, Ֆիզուլին, Զանգելանը և Կուբաթլուն։
Ու թեև հայկական կողմի նահանջի վերջը չի երևում՝ հայկական պաշտոնական շրջանակները Շուշիում ադրբեջանական խմբերի հայտնաբերման ու ոչնչացման գործողությանը անուն են տալիս՝ «Գոյռբագյոռ 2020»։[231] ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը բացատրում է՝ ադրբեջանցիները շատ լավ գիտեն, թե դա ինչ է նշանակում, դա կապված է գերեզման չունենալու հետ։[232]
Նոյեմբերի 5
Ըստ Հայաստանի քննչական կոմիտեի՝ ադրբեջանական զինուժի խմբերին 2020-ի նոյեմբերի 5-ին հաջողվել էր ներթափանցել Շուշի։[233] Այդ օրը հակառակորդի մուտքը Շուշի Քննչական կոմիտեն հաստատում է ՊԲ նախկին հրամանատար Միքայել Արզումանյանին առաջադրված մեղադրանքի մասին հաղորդագրությունում՝ 2022-ի օգոստոսին։ Հայկական պաշտոնական աղբյուրները, մինչդեռ, 2020-ի այդ օրն այդ մասին լուռ էին։
Հայաստանի ՊՆ-ն հայտնում է՝ հակառակորդը, Շուշիի մերձակայքում հանդիպելով մեր զինված ուժերի տարբեր ստորաբաժանումների դիմադրությանը, երկարատև մարտի չի բռնվում, մի քանի խմբերի հաջողվել է օղակել ու ոչնչացնել։ «Իրավիճակը օրհասական չէ, «Գյոռբագյոռ» օպերացիան շարունակվելու է»,- հայտարարում է Հայաստանի ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը։[234]
Շուշիի նախկին քաղաքապետ Արծվիկ Սարգսյանը, «Հետք»-ին ներկայացնելով Շուշիի անկման ժամանակագրությունն ու իր գործողությունները, ասում է. «Նոյեմբերի 4-ի լույս 5-ի գիշերն աշխարհազորի շտաբում խորհրդակցություն է տեղի ունեցել։ Խորհրդակցությանը մասնակցել է Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը, ՊԲ-ի կողմից Շուշիի պատասխանատու նշանակված, Արցախի զինվորական կոմիսար Սերգեյ Առուստամյանը, Շուշիի աշխարհազորի հրամանատար Ալեքսանդր Գրիգորյանը, պաշտպանության նախկին նախարար Սեյրան Օհանյանը և այլք։ Խորհրդակցությանը ներկա է եղել նաև Արծվիկ Սարգսյանը, ինչպես նաև պաշտպանության նախկին նախարար Սեյրան Օհանյանը, այդ օրերին Շուշիում էին փոխվարչապետ Տիգրան Ավինյանը, ԱԱԾ արդեն նախկին պետ Արգիշտի Քյարամյանը»։[235]
«Նախագահը որ եկավ, Սեյրան Օհանյանն ասեց, որ իրոք լուրջ է վիճակը, վիճակը շատ լուրջ է, Շուշիի հարցն է դրված, պարոն նախագահ, ինչի՞ շտաբը չի գալիս նստի այստեղ, միանգամից այստեղ գործի, այս մարդն (Սերգեյ Առուստամյանը) էլ մենակով չգիտի՝ ինչ անի, նորմալ ռազվեդկա չկա։ Հետո նախագահը հարցրեց Սերգեյին՝ ո՞նց է վիճակը, Սերգեյն էլ հանգիստ պատասխանում է՝ նորմալ։ Ճիշտն ասած, ես ոչ մի նորմալ բան չէի տեսնում, ես իմ մեջ ջղայնացա, ի՞նչն է նորմալ, որ Քարին Տակը վերցրած է, թուրքը Քարին Տակում է»,- ներկայացնում է Սարգսյանը։[236]
Արծվիկ Սարգսյանը նաև պատմում է, որ նոյեմբերի 5-ին շատ ավելի ուշ փորձել է մտնել Շուշի, բայց Ստեփանակերտ-Շուշի ճանապարհին՝ կամրջի մոտ, կանգնեցրել են ու թույլ չեն տվել բարձրանալ Շուշի, իսկ հետո Շուշիի աշխարհազորը դուրս է բերվել քաղաքից։[237]
Նոյեմբերի 5-ի գիշերը Շուշին հակառակորդի ուժերից մաքրելու գործողություն է պլանավորվում, որի մասին առաջին անգամ պատմում է Արցախի Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղար Սամվել Բաբայանը։[238] Սղնախի ուղղությամբ այս գործողության հաջողության դեպքում Շուշիի շուրջ իրավիճակն ամբողջությամբ կարող էր փոխվել։
Ավելի ուշ Շոշ գյուղում գործողության պլանավորման ընթացքից տեսանյութ է հրապարակվում։ Օպերացիային պատրաստվող զորքին հրահանգելիս՝ Բաբայանն ասում է՝ Շուշին շրջափակված է, օպերացիայի հաջողությունից է կախված ամբողջ Ղարաբաղի ճակատագիրը։[239] «Որևիցե րոպե հապաղել, պրոբլեմներ ստեղծել չպիտի լինի։ Ինչ խնդիր որ ստացել եք, ամեն մարդ այդ խնդիրը կատարում է, որ հակառակորդի թիկունքը փակվի, սնուցման մեխանիզմը փակվի, կարողանանք ոչնչացնել։ Հակառակ դեպքում, մենք պիտի էստեղից դուրս գանք ուղիղ Երևան, հակառակ դեպքում պիտի ասենք՝ Ղարաբաղ, ներողություն, հողերը տանք, գնանք։ Այս օպերացիան ձևական չէ»,- տեսանյութում ասում է Բաբայանը օպերացիային պատրաստվող կազմին։[240] Գործողությունը պիտի իրականացվեր երեք գումարտակների ներգրավմամբ՝ կենտրոնով ու թևերով։
Նոյեմբերի 6
Օպերացիան պիտի մեկնարկեր նոյեմբերի 6-ի առավոտյան 07:00-ին ու հաջորդեր մեկժամյա դիտարկմանը։ Գործողության մասնակիցներից մեկն էլ «Շահեն Մեղրյան» ջոկատն էր, որի հրամանատար Ռոլանդ Այդինյանը ավելի ուշ «Հետք»-ին պատմել է՝ գործողության մասնակից երեք գումարտակներից երկուսը նախատեսված ժամին չեն եղել պլանավորված տեղում։[241] Սա հաստատում է նաև Սամվել Բաբայանը։ Փաստացի, օպերացիան դեռ չսկսված, ձախողվում է։ Սամվել Բաբայանը երկու գումարտակների՝ պլանավորված տեղ չգալու վերաբերյալ հետագայում ճշտումներ է իրականացնում ու իր հարցազրույցներից մեկում ասում. «Ամսի 6-ի առավոտյան պիտի օպերացիան սկսվեր, բայց գիշերը երկուսին ինձ ասում են, որ Առաջաձորի գումարտակը հրաժարվում է գործողությունից, հետո մյուս երկուսը։ Հետո փորձում եմ պարզել՝ ինչ է եղել: Պարզվում է, որ մենք Շոշում խորհրդակցություն ենք անցկացնում, Մարտակերտի շրջանի ղեկավարը գնում է հանդիպման Վանք գյուղում այդ տղաների հետ, ովքեր հարց են դնում պաշտպանություն անել իրենց տարածքում, չեն կարող այլ տարածք գնալ։ Հարց է ծագում՝ ո՞վ է շրջանի ղեկավարը ու ինչ գործ ուներ այդ մարդկանց հետ հանդիպման գնար»։[242]
Նոյեմբերի 6-ի այս գործողության տապալման մասին «Հետք»-ի հետ խոսում է նաև օպերացիայի համակարգմամբ զբաղված Գրիգորի Սահակյանը։[243] Նա պատմում է՝ տեսնելով, որ սահմանված ժամին գումարտակները չկան, գնում է դրանցից մեկի ուղղությամբ՝ տեղեկանալու, թե ինչու գումարտակը չի եկել. «Ես գնացի այնտեղ, հանդիպեցի անմիջապես հրամանատարին։ Ինքն ինձ դիմավորեց, ասեցի՝ ինչո՞ւ կապի մեջ չես, ինքն ինձ տարբեր բացատրություններ տվեց, որը ինձ չբավարարեց։ Ասում եմ՝ ինչու չեք եկել սահմանված կետ, պատասխանում է, թե հրետակոծում են, չեմ կարողացել շարասյունը բերել։ Ես ասեցի, որ կար այլընտրանքային ճանապարհ, պետք է զեկուցեիր, թեկուզ ես գայի քեզ դիմավորեի ու գնայինք։ Ես հարցրի՝ կարո՞ղ եք այլընտրանքային ճանապարհով գալ ու հասնել դրան։ Էդտեղ զրույց ծավալվեց։ Ասեց անձնակազմի հետ պիտի խոսենք, հրետակոծության պատճառով բարոյահոգեբանական խնդիրներ կային։ Մենք հրամանատարի հետ պայմանավորվեցինք, որ պիտի անձնակազմի հետ խոսենք ու շարունակենք։ Մինչև վերջին րոպեն էլ աշխատում էի անձնակազմի հետ, որ պատրաստվի, ու մենք երթ կատարենք գործողության կատարման համար։ Ես ասացի նաև, որ պետք է զեկուցեմ էս մասին Սամվել Բաբայանին, որ ինքը որոշի օպերացիան շարունակելու հարցը, ու տեղում զեկուցում եմ Բաբայանին։ Հարցրեց՝ ինչ է պատահել, ինչու գումարտակը չի եկել։ Պատասխանում եմ, ինքը վրոդովվում է, ասում՝ սպասեք նախագահի հետ խոսեմ, տեսնենք ինչ է որոշում ու ինձ կանչում է իր մոտ։ Բաբայանն ասաց, որ այդ օպերացիայի համար ժամանակն արդեն անցել է, ու դա անելը ավելի վտանգավոր կլինի, մեր պահը արդեն կորցրել էինք, օպերացիան չեղարկվում է, ու ինձ այդ մասին ասում է»։[244]
Հայկական պաշտոնական լրատվությունն այդ օրը հաղորդում է՝ անցնող օրերը հայոց պատմության մեջ մտնելու են որպես Շուշիի փայլուն պաշտպանության օր, հակառակորդի առանձին վաշտային խմբերի ոչնչացման «Գյոռբագյոռ» գործողությունը հաջողությամբ շարունակվում է։ «Շուշի եկող նոր զորախմբերին ջախջախել են հերոսական քարինտակցիները»,- վստահեցնում է ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանն ու ասում, որ «իրավիճակը փոխված է», դեռ ավելին՝ հայկական կողմը ասում է, թե Հադրութում էլ են մարտերը շարունակվում։[245]
Նոյեմբերի 6-ին վարձկանների մասին է խոսում Ռուսաստանի արտաքին հետախուզական ծառայության ղեկավար Սերգեյ Նարիշկինը և ասում, թե մի շարք երկրներից փոխանցվող տեղեկություններ ունեն հակամարտությանը ահաբեկիչ-գրոհայինների մասնակցության վերաբերյալ։[246]
Նոյեմբերի 7
Նոյեմբերի 7-ին Իլհամ Ալիևը հայտարարում է Զանգելանի, Ասկերանի, Ֆիզուլիի, Կուբաթլուի շրջաններում 16 գյուղերի գրավման մասին։[247] Հայաստանի ՊՆ-ն, որ նախորդ օրը հաղորդում էր, թե հաջողվում է պաշտպանել Շուշին, մեկ օր անց նշում է՝ ադրբեջանական կողմը, նոր ուժեր ներգրավելով, փորձում է գրավել Շուշին։[248] Թե՛ Շուշիի քաղաքապետը, թե՛ ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը ավելի ուշ ասում են՝ նոյեմբերի 7-ին Շուշին Ադրբեջանի լիակատար վերահսկողության ներքո էր։[249] Սա հաստատվել է նաև Քննչական կոմիտեի կողմից։[250] Ավելի ուշ Արցախի նախագահն է որպես Շուշիի կորստի օր նշում նոյեմբերի 7-ը։[251]
Նոյեմբերի 7-ին հայկական կողմը մեծաքանակ զոհեր է տալիս Շուշիում։[252] Պատերազմի այս դրվագին ու նրանց զոհվելու վայրի մասին ավելի ուշ «Հետք»-ը ներկայացնում է. «Փաստացի, նոյեմբերի 6-ին աշխարհազորի հրամկազմը կազմաքանդվել է, աշխարհազորի շտաբի գործունեությունը՝ դադարեցվել։ Այդ պայմաններում նոյեմբերի 6-ից 7-ը բանակային և ՄՈԲ ստորաբաժանումները, կամավորների և աշխարհազորայինների տարբեր խմբեր կուտակված մնացել են Շուշի - Քարին Տակ խաչմերուկում, իսկ նոյեմբերի 7-ին նրանց մեծ մասը զոհվել է Շուշի քաղաքի երկու մուտքերի միջանկյալ հատվածում»։[253]
Այս օրը Շուշիի մատույցներում զոհվում են ոստիկանության զորքերի 39 ծառայողներ։[254] Պայմանագրային զինծառայող Գնել Աղաջանյանը ևս նոյեմբերի 7-ին զոհված զինծառայողների թվում է։ «Սիվիլնեթ»-ին Աղաջանյանի ծնողները պատմում են իրենց որդու զոհվելու հանգամանքների մասին. «Նոյեմբերի 6-ին տղես եկավ տուն, ուրախացել էինք, մյուս տղես Քելբաջարում էր, ասի գոնե էս մի տղես մոտս կլինի։ Ասի՝ ինչքան ժամանակով ես եկել, ասեց իրկունը էլի պիտի գնամ։ Ասեցի ո՞ւր են տանում՝ ասեց Շուշի, լեզուս կապ ընկավ։ Երբ որ իրենք մտել են Շուշի նոյեմբերի 7-ի իրիկունը, իրենց դիմացը լրիվ թուրքեր են եղել, 1000 հոգի եղել է քաղաքի մեջ, 2000-3000 հոգի էլ քաղաքից ներքև, բայց ոչ մեկը չի պատկերացրել, որ այդտեղ թուրքերն են։ Մենակ կռիվ է տվել 400 հոգու դեմ ու զոհվել»։[255]
Նոյեմբերի 7-ին Շուշիում զոհվում է ՊԲ հրամանատարի տեղակալ Հովհաննես Ավագյանը։ Նրա հայրը «Հետք»-ի հետ զրույցում ասում է՝ որդուն հանձնարարություն է եղել գնալու Շուշի, բայց նրա համար անհասկանալի է մնում՝ ինչու էին Ավագյանին ուղարկում Շուշիի մոտ, եթե այն արդեն հակառակորդի վերահսկողության ներքո էր։[256]
Հարյուրավոր, հազարավոր մեքենաներով մարդիկ դուրս են գալիս Ստեփանակերտից։ Ըստ լուրերի՝ իշխանությունը չհայտարարված տարհանում է իրականացնում։ Արցախից Հայաստան եկող ավտոճանապարհին երկար կիլոմետրերով խցանումներ են առաջանում։ Արցախի իշխանությունները, ըստ էության, տարհանմամբ խոստովանում էին, որ Շուշիից հետո Ադրբեջանի թիրախում լինելու է Ստեփանակերտը։ Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը պատերազմի ավարտից հետո ասում է՝ տարհանում իրականացվում էր, որ հարյուրավոր, հազարավոր քաղաքացիական զոհեր չլինեին։
Շուշին արդեն կորսված էր, Ստեփանակերտից սկսվել էր չհայտարարված մասշտաբային տարհանում։ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը գերմանական ARD-ի հետ զրույցում ասում է՝ Հայաստանի համար ընդունելի է ռուս խաղաղապահների տեղակայումը, քանի որ «նրանք ներկա են տարածաշրջանում»։[257]
Նոյեմբերի 8
«Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում դիմավորել եմ կյանքիս ամենածանր լուսաբացներից մեկը»,- այս գրությամբ ֆեյսբուքյան իր էջում լուսանկար է հրապարակում Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը։[258] Նկարում Հարությունյանը առավոտյան միայնակ կանգնած է Ստեփանակերտի հրապարակում։
Նոյեմբերի 8-ին ժողովրդին հղած ուղերձում Իլհամ Ալիևը հայտարարում է՝ Շուշին գրավել են, այն ամբողջությամբ ադրբեջանական զինուժի վերահսկողության ներքո է։[259]
Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարում է շարունակվող մարտերի մասին։[260] Ավելի ուշ Հանրային հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը ներկայացնում է. «Երեկ ցերեկը և երեկ գիշերը սկսել էին մեծ խմբերով ներթափանցել քաղաք, բայց մերոնք վերախմբավորելով ուժերը՝ հակառակ գործողություն են արել։ Չկա կողմ, որ լիարժեք նախաձեռնողականություն ունի քաղաքի ու շրջակա տարածքների նկատմամբ։ Շուշիի համար ճակատամարտը վաղը, իմ կարծիքով, պարզ կլինի, կավարտվի»։[261]
Նոյեմբերի 9
Այդ օրը Ադրբեջանը Նախիջևանի կողմից խոցում է ռուսական ՄԻ-24 ինքնաթիռ։[262] Ինքնաթիռն ընկնում է Երասխավան գյուղից Պարույր Սևակ գյուղ տանող ճանապարհի ձորակում։[263] Զոհվում է երկու ռուս օդաչու, երրորդը վիրավորվում է։ Ադրբեջանը խոստովանում է, որ խոցել է պատահական, պատրաստակամություն է հայտնում փոխհատուցել հասցրած վնասի համար։[264] Հայաստանի ԱԳՆ-ն շեշտում է՝ ինքնաթիռի խոցումը իրականացվել է Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում, ադրբեջանական կողմից հնչող հայտարարությունները որակում «կեղծ ու հիմնազուրկ»։[265]
Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հրապարակում է կադրեր, որտեղ Շուշիի վարչակազմի շենքի վրա ծածանվում է Ադրբեջանի դրոշը։
Տեսանյութի հրապարակումից հետո Արցախի նախագահի խոսնակ Վահրամ Պողոսյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է. «Առ այսօր, ցավոք, պետք է խոստովանենք, որ անհաջողությունների շղթան դեռ մեզ ուղեկցում է, ու Շուշի քաղաքն ամբողջությամբ դուրս է մեր վերահսկողությունից, և այս մասին հուսադրող կամ ոգևորող բոլոր տեսակի քարոզչական թեզերը, բացի իրականության զգացողությունը կորցնելուց, մեզ ոչինչ չեն տալիս»։[266]
Պողոսյանի գրառումից քիչ անց Նիկոլ Փաշինյանն իր ֆեյսբուքյան էջում գրում է․ «Շուշիի համար մարտերը շարունակվում են»։[267]
Հաշված ժամեր անց հայտնի է դառնում, որ Ռուսաստանի միջնորդությամբ Հայաստանն ու Ադրբեջանը համատեղ հայտարարություն են ստորագրելու։ Դրանով դադարում են ակտիվ ռազմական գործողությունները։ Փաշինյանը չի մասնակցում հայտարարության ստորագրման արարողությանը, որն առցանց էր։ Նա հայտարարության մասին գրառում է անում իր ֆեյսբուքյան էջում. «Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հետ ղարաբաղյան պատերազմը ժամը 01։00-ից դադարեցնելու մասին հայտարարություն եմ ստորագրել: Հայտարարության տեքստը, որ արդեն հրապարակվել է, անասելի ցավոտ է անձամբ ինձ և մեր ժողովրդի համար։ Այդ որոշումը կայացրել եմ ռազմական իրադրության խորը վերլուծության և այդ իրադրությանը ամենալավը տիրապետող մարդկանց գնահատականի արդյունքում: Նաև հիմնվելով այն համոզմունքի վրա, որ ստեղծված իրավիճակում սա հնարավոր ամենալավ հանգուցալուծումն է»։
Եռակողմ հայտարարությամբ ռազմական գործողությունները դադարեցվում են, կողմերը կանգ են առնում իրենց զբաղեցրած դիրքերում։[268] Լեռնային Ղարաբաղի շփման գծում, Լաչինի միջանցքի երկայնքով տեղակայվում է ռուսական խաղաղապահ զորախումբը, որի գործողության ժամկետ է սահմանվում հինգ տարին։ Հայկական կողմը պարտավորվում է Ադրբեջանին վերադարձնել Աղդամի, Քելբաջարի, Լաչինի շրջանները։ Ռուսական խաղաղապահների վերահսկողությանն է հանձնվում Արցախը Հայաստանին կապող 5 կմ լայնությամբ միջանցքը։
Հայտարարությամբ նախատեսվում է գերիների ու պատանդների, ինչպես նաև զոհերի աճյունների փոխանակում։ Փաստաթղթի 9-րդ կետով տարածաշրջանում պետք է ապաշրջափակվեին տնտեսական և տրանսպորտային բոլոր կապերը, Հայաստանը երաշխավորելու էր Ադրբեջանի Հանրապետության արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև տրանսպորտային անխոչընդոտ հաղորդակցությունը։
Հայաստանում հայտարարության ստորագրմանը հաջորդում են ցույցեր, անկարգություններ։ Հարձակման է ենթարկվում ԱԺ նախագահ Արարատ Միրզոյանը, ցուցարարները մուտք են գործում կառավարության ու խորհրդարանի շենքեր։ Հայաստանում սկսվում է ներքաղաքական ճգնաժամ․․․
[1] Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը կառավարության նիստում՝ «Անվախ» դիրքի ուղղությամբ գրոհի մասին https://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2020/07/16/Cabinet-meeting-Speech/, այց` 15.10.2024:
[2] Սահմանային իրավիճակի ամփոփում ժամը 21:30-ի դրությամբ, հուլիսի 15, 2020, Հայկական միասնական տեղեկատվական կենտրոն, https://www.facebook.com/ArmenianUnifiedInfoCenter/posts/738389673663629, այց` 15.10.2024:
[3] ԱԳՆ հայտարարությունը՝ Մեծամորի ատոմակայանի թիրախավորման սպառնալիքի վերաբերյալ https://www.mfa.am/hy/interviews-articles-and-comments/2020/07/16/MFA_Metsamor/10379, այց` 15.10.2024:
[4] «Արծրուն Հովհաննիսյան, « Գործողություններից հետո հայկական կողմը դիրքային առումով առավել բարենպաստ վիճակում է», https://www.azatutyun.am/a/30725628.html, այց` 15.10.2024:
[5] «Բաքվում ժողովուրդը երթով շարժվում է Ազատության հրապարակ», https://www.youtube.com/watch?v=ytbwRzIjdBk, այց` 15.10.2024:
[6] Կապիտան Ռուբեն Սանամյանին շնորհվել է Ազգային հերոսի կոչում, ևս 199 զինվորականներ բարձր պարգևների են արժանացել, https://www.azatutyun.am/a/30795559.html, այց` 15.10.2024:
[7] Վարչապետը պետական բարձր պարգևներ է հանձնել Տավուշի հաղթական մարտերի հերոսներին, օգոստոսի 28, 2020, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2020/08/28/Nikol-Pashinyan--message/, այց` 15.10.2024:
[8] Ջեյհուն Բայրամովը նշանակվել է Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար https://apa.az/en/xeber/domestic-news/Jeyhun-Bayramov-appointed-as-Foreign-Minister-of-Azerbaijan-325939, այց` 15.10.2024:
[9] Էրդողանը Հայաստանին մեղադրել է Ադրբեջանի վրա հարձակվելու և սադրանքներ կազմակերպելու մեջ https://www.azatutyun.am/a/30726431.html, այց` 15.10.2024:
[10] ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ուղերձը Սևրի պայմանագրի ստորագրման 100-րդ տարեդարձին նվիրված գիտաժողովի մասնակիցներին, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2020/08/10/Nikol-Pashinyan-message/, այց` 15.10.2024:
[11] ՀՀ նախագահ Արմեն Սարգսյանի հարցազրույցը սիրիական «Ալ-Ազմենահ» թերթին, https://www.president.am/hy/press-release/item/2020/08/10/President-Armen-Sarkissians-interview/, այց` 15.10.2024:
[12] ՀՀ ՊՆ-ն մտահոգված չէ թուրք-ադրբեջանական զորավարժությունների երկարացմամբ, https://armenpress.am/hy/article/1024783, այց` 15.10.2024:
[13] Зачем в Азербайджане вызвали на сборы уволенных в запас? https://www.bbc.com/russian/news-54282373, այց` 15.10.2024.
[14] Տե՛ս Լեոնիդ Ներսիսյանի և Մարկ Քազալեթի հոդվածը՝ «Ելք ցամաքում՝ կանխորոշված օդում»։ Տպագրվել է Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմին նվիրված «Փոթորիկ Կովկասում» գրքում, որը 2021-ին հրատարակել է Մոսկվայի Ռազմավարությունների և տեխնոլոգիաների վերլուծության կենտրոնը, https://bit.ly/3zNmwqx, այց` 15.10.2024:
[15] Պատերազմի, կորուստների, դավադրությունների ու անելիքների մասին. հարցազրույց Սամվել Բաբայանի հետ, https://www.youtube.com/watch?v=WxiUpjlFHyM, այց` 15.10.2024:
[16] Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը Ազգային ժողովում, սեպտեմբերի 27, 2020, https://bit.ly/3y2C6xX, այց` 15.10.2024:
[17] Նույն տեղում։
[18] Ադրբեջանը կրակ է վարել ՀՀ ԶՈՒ Վարդենիսի զորամասի ուղղությամբ. ՀՀ ՊՆ խոսնակ, https://armenpress.am/hy/article/1029386, այց` 15.10.2024:
[19] Երևանը հիմնովին հերքում է Վարդենիսից Դաշքեսանի հրթիռակոծման վերաբերյալ Բաքվի պնդումները, https://www.azatutyun.am/a/30863723.html, այց` 15.10.2024:
[20] Արայիկ Հարությունյան. Հիմնականում Թալիշի ուղղությամբ և հարավային թևում կորցրած դիրքեր ունենք, https://panarmenian.net/arm/news/285594, այց` 15.10.2024:
[21] Արայիկ Հարությունյան. ՊԲ-ն իրականացրել է մի քանի փայլուն ռազմագործողություններ https://hetq.am/hy/article/122069, այց` 15.10.2024:
[22] Արծրուն Հովհաննիսյան. Հայկական կողմին հաջողվել է դիրքային բարելավումներ իրականացնել https://www.azatutyun.am/a/30862127.html, այց` 15.10.2024:
[23] ՀՀ ԱԳՆ հայտարարությունը 28.09.2020 https://www.mfa.am/hy/interviews-articles-and-comments/2020/09/28/mfa_statement_nk/10467, այց` 15.10.2024:
[24] Թուրքիայի F-16 կործանիչը ՀՀ տարածքում խոցել է СУ-25 գրոհիչ, օդաչուն զոհվել է. ՊՆ խոսնակ, https://www.azatutyun.am/a/30864416.html, այց` 15.10.2024:
[25] Անկարան հերքում է, թե Թուրքիան Հայաստանի տարածքում ինքնաթիռ է խոցել https://www.azatutyun.am/a/30864730.html, այց` 15.10.2024:
[26] The New York Times-ի հետաքննող լրագրողը Ադրբեջանում հայտնաբերել է թուրքական F-16-երի տեղակայման վերաբերյալ փաստեր https://hetq.am/hy/article/122849, այց` 15.10.2024:
[27] Տե՛ս Անտոն Լավրովի հոդվածը՝ «Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի 44 օրերը», «Փոթորիկ Կովկասում» գրքում, խմբ.` Ռուսլան Պուխով, https://bit.ly/4fc1z8I, այց` 15.10.2024:
[28] Ալիևը հայտարարել է, թե Փաշինյանի հետ իր հանդիպումներն անիմաստ էին ու ձևական https://www.azatutyun.am/a/30872163.html, այց` 15.10.2024:
[29] Վարդենիսում քաղաքացիական ավտոբուս է այրվում ԱԹՍ-ի հարվածից. Արծրուն Հովհաննիսյան https://armenpress.am/hy/article/1029388, այց` 15.10.2024:
[30] ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհուրդը Ադրբեջանին և Հայաստանին կրակն անհապաղ դադարեցնելու կոչ է արել https://armenpress.am/hy/article/1029552, այց` 15.10.2024:
[31] Ռուսաստանը մշտական կապի մեջ է Թուրքիայի, Հայաստանի, Ադրբեջանի առաջնորդների հետ. Պեսկով https://www.azatutyun.am/a/30864320.html, այց` 15.10.2024:
[32] Turkey deploying Syrian fighters to help ally Azerbaijan, two fighters say https://www.reuters.com/article/us-armenia-azerbaijan-turkey-syria-idUSKBN26J25A/, այց` 15.10.2024.
[33] Syrian recruit describes role of foreign fighters in Nagorno-Karabakh https://www.theguardian.com/world/2020/oct/02/syrian-recruit-describes-role-of-foreign-fighters-in-nagorno-karabakh, այց` 15.10.2024.
[34] ԱՀ նախագահը՝ պատերազմի ավարտի համար անհրաժեշտ գործոնների մասին, https://mediamax.am/am/news/karabakh/39688, այց` 15.10.2024:
[35] Այսօր ՌԴ-ն պիտի խոսի Հայաստանի ու Թուրքիայի հետ, չգիտեմ՝ ինչքանով է պատրաստ դրան, https://www.azatutyun.am/a/30866980.html, այց` 15.10.2024:
[36] Արծրուն Հովհաննիսյան. Հակառակորդն ունի 790 մարդկային կորուստ, որից 180-ը՝ Քարվաճառի ուղղությամբ, https://hetq.am/hy/article/122229, այց` 15.10.2024:
[37] Մեծ Մասրիկը՝ ադրբեջանական ԱԹՍ-ի հարվածներից հետո, https://bit.ly/3Xibf9L, այց` 15.10.2024:
[38] Ադրբեջանը հրետակոծել է Վարդենիս-Սոթք ավտոճանապարհը, https://www.azatutyun.am/a/30868643.html, այց` 15.10.2024:
[39] Նիկոլ Փաշինյանի ՖԲ-յան գրառումը՝ ԱԹՍ-երի ոչնչացման մասին, https://bit.ly/4eTJj3f, այց` 15.10.2024:
[40] Մարտունիում զոհվել է 4, վիրավորվել 11 քաղաքացիական անձ. ՄԻՊ, https://www.azatutyun.am/a/30868631.html, այց` 15.10.2024:
[41] Արցախի Մարտունի քաղաքի ռմբակոծության հետևանքով կա 4 զոհ, 11 վիրավոր, որոնցից 4-ը լրագրող, https://www.azatutyun.am/a/30868224.html, այց` 15.10.2024:
[42] Ինչպես է հայկական ՀՕՊ-ը խոցում անօդաչուն Աբովյանում, https://www.youtube.com/shorts/zXls3sVUz0s, այց` 15.10.2024:
[43] Հրամանատար Կարեն Ջալավյանը՝ Արցախի հերոս, https://www.azatutyun.am/a/30869690.html, այց` 15.10.2024:
[44] Հրամանատար Կարեն Ջալավյանն արժանացավ Արցախի հերոսի կոչման, https://www.youtube.com/watch?v=oIlgs9-_j18, այց` 15.10.2024:
[45] Հադրութ քաղաքը շարունակում է մնալ հրետակոծության տակ https://hetq.am/hy/article/122389, այց` 15.10.2024:
[46] Արցախի ՊԲ հրամանատարի տեղակալ Արթուր Սարգսյանի ճեպազրույցից, https://bit.ly/4dpJlPJ, այց` 15.10.2024:
[47] Ալիևի թվիթերյան գրառումը, https://x.com/presidentaz/status/1312444693469229056, այց` 15.10.2024:
[48] Արծրուն Հովհաննիսյանը՝ Մատաղիսը գրավելու Ալիևի հայտարարության մասին, https://factor.am/290551.html, այց` 15.10.2024:
[49] Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ուղերձը ժողովրդին, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2020/10/03/Nikol-Pashinyan-message/, այց` 15.10.2024:
[50] Արայիկ Հարությունյան. Մեկնում եմ առաջնագիծ՝ իմ բաժին մարտը մղելու, https://hetq.am/hy/article/122439, այց` 15.10.2024:
[51] Իլհամ Ալիևի թվիթերյան գրառումը՝ գյուղերի գրավման մասին, https://x.com/azpresident/status/1312460233046847489, այց` 15.10.2024:
[52] Ո՞վ է ծախել հողը, ծախել ենք ազգովի. Արայիկ Հարությունյան, https://news.am/arm/news/612789.html, այց` 15.10.2024:
[53] Գյանջայի ռազմական օդանավակայանը հօդս ցնդեց. Վահրամ Պողոսյան, https://www.aravot.am/2020/10/04/1140089/, այց` 15.10.2024:
[54] Карабах заявил об уничтожении аэропорта Гянджи. Директор аэропорта это отрицает, https://tvrain.tv/news/aeroport_gjandzhi_ne_postradal_pri_obstrelah_karabah_zajavljal_o_ego_unichtozhenii-517111/, այց` 15.10.2024.
[55] Azerbaijan’s MOD: Information spread by Armenians about alleged shelling of military facilities in Ganja city is false, https://bit.ly/47loT0h, այց` 15.10.2024.
[56] Գյանջայի օդանավակայանը հօդս չի ցնդել, https://fip.am/14075, այց` 15.10.2024:
[57] Armenia launches missile attack on Azerbaijans Mingechavir, https://www.dailysabah.com/politics/armenia-launches-missile-attack-on-azerbaijans-mingachevir/news, այց` 15.10.2024.
[58] Դավիթ Տոնոյան. Ադրբեջանի համար սարսափելի հետևանքներ են լինելու, https://mediamax.am/am/news/armypolice/39848, այց` 15.10.2024:
[59] Արայիկ Հարությունյան. ՊԲ-ն բարելավել է դիրքերը և հող պատրաստել առաջխաղացման համար, https://www.azatutyun.am/a/30873875.html, այց` 15.10.2024:
[60] Իլհամ Ալիևի թվիթերյան գրառումը Ջաբրայիլի գրավման մասին, https://x.com/presidentaz/status/1312747980630503424, , այց` 15.10.2024:
[61] Ջաբրայիլի ազատագրումը կեղծիք է, https://hetq.am/hy/article/122527, , այց` 15.10.2024:
[62] Նիկոլ Փաշինյան. Մարտակոչ վերջին մեկ տարում զորացրված մեր զինվորներին, https://www.youtube.com/watch?v=fK41NgbYIww, , այց` 15.10.2024:
[63] Նիկոլ Փաշինյան. Մարտակոչ վերջին մեկ տարում զորացրված մեր զինվորներին, https://www.youtube.com/watch?v=fK41NgbYIww, , այց` 15.10.2024:
[64] Մի քանի ժամ տևած համեմատաբար հանգիստ սահմանային իրավիճակը լարվեց կեսօրից հետո, https://www.azatutyun.am/a/30878299.html, , այց` 15.10.2024:
[65] Amnesty international-ի զեկույցը, https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2020/10/armenia-azerbaijan-civilians-must-be-protected-from-use-of-banned-cluster-bombs/, , այց` 15.10.2024.
[66] Հոկտեմբերի 5-6-ին հայկական կողմը հարավում տվել է 2000 զոհ և վիրավոր. Թաթուլ Հակոբյան, https://www.youtube.com/watch?v=AqtvNDwtjl0, , այց` 15.10.2024:
[67] Վարչապետն այցելել է Արցախ և անցկացրել խորհրդակցություն, https://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2020/10/06/Nikol-Pashinyan-visit-to-Artsakh/, , այց` 15.10.2024:
[68] Մովսես Հակոբյան․ Մենք կորցրել ենք մեր ամբողջ ռեզերվը Լելե Թեփե օպերացիայի պատճառով, պլանը բանավոր հաստատել է Փաշինյանը, https://www.youtube.com/watch?v=KRvNGUoKRcc, , այց` 15.10.2024:
[69] Սերժ Սարգսյան․ «Լելե Թեփե բարձունքի օպերացիային կապիտուլյանտն է հավանություն տվել։ Հրամայում էր բեկում մտցնել», https://www.youtube.com/watch?v=-VQtuMsQ8WA, , այց` 15.10.2024:
[70] Նույն տեղում։
[71] Փաշինյան. Ջաբրայիլում հակառակորդը ծուղակի մեջ է, մարտերը կարող են որոշիչ դառնալ, https://www.panarmenian.net/arm/news/286234/, այց` 15.10.2024:
[72] Էդիկ Բաղդասարյանի ֆեյսբուքյան գրառումը, օգոստոսի 15, 2021, https://www.facebook.com/edik.baghdasaryan/posts/pfbid0exj3w22oVM12etk8DHZtyirwsbV4gmtENcxH8tw1f1SLdKaBxPZv1Ubo1cPbh32sl, այց` 15.10.2024:
[73] Նույն տեղում։
[74] Նիկոլ Փաշինյանը՝ Լելե Թեփեի օպերացիայի մասին, https://www.youtube.com/watch?v=dJ7ugeNryks, այց` 15.10.2024:
[75] Նույն տեղում։
[76] «Պատերազմի, կորուստների, դավադրությունների ու անելիքների մասին. հարցազրույց Սամվել Բաբայանի հետ», https://www.youtube.com/watch?v=WxiUpjlFHyM&t=1850s, այց` 15.10.2024:
[77] Նույն տեղում։
[78] Նույն տեղում։
[79] Մեղադրանք է ներկայացվել 2020-ի Արցախյան պատերազմի ընթացքում ղեկավար պաշտոն զբաղեցնող բարձրաստիճան սպայի, https://bit.ly/3y3KQUu, այց` 15.10.2024:
[80] Նույն տեղում։
[81] Նույն տեղում։
[82] Արծրուն Հովհաննիսյան․ Ջախջախվել է երեք բրիգադ՝ իր գրեթե ամբողջ հարձակողական ներուժով, զրահատեխնիկայով, անձնակազմով, https://bit.ly/469XiPe, այց` 15.10.2024:
[83] Ադրբեջանական նավթամթերքի մեծ պահեստի ոչնչացումը, https://www.facebook.com/watch/?v=259945211994831, այց` 15.10.2024:
[84] Հրթիռակոծվել է Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցին, https://www.azatutyun.am/a/30882372.html, այց` 15.10.2024:
[85] Հակառակորդի գումարտակը փախել է Ջաբրայիլի մատույցներից, https://mediamax.am/am/news/karabakh/40005/, այց` 15.10.2024:
[86] Հակառակորդը հարավային սահմանի երկու ուղղություններով գրոհ է ձեռնարկել, որը կասեցվել է ՊԲ ստորաբաժանումների վճռական գործողությունների արդունքում, https://factor.am/292894.html, այց` 15.10.2024:
[87] Что происходит в Карабахе: Репортаж из Шуши и Лачина, https://novayagazeta.ru/articles/2020/10/07/87416-voyna-u-yuzhnyh-vorot, այց` 15.10.2024.
[88] Համառ մարտերը շարունակվում են. Արծրուն Հովհաննիսյանը՝ հայերի ձեռագրի մասին, https://arm.sputniknews.ru/20201008/hamar-martery-sharunakvum-en-artsrun-hovhannisyany-nor-texekutyunner-e-haytnum-24826263.html, այց` 15.10.2024:
[89] Դանիել Իոաննիսյանի՝ 2021-ի հոկտեմբերի 5-ին հրապարակած տեսանյութում երևում է Շուշիի հրթիռակոծված մշակույթի տունը, https://www.facebook.com/danioanis/videos/251819123622666, այց` 15.10.2024:
[90] Իլհամ Ալիևը հայտարարում է Հադրութի գրավման մասին, https://www.youtube.com/watch?v=5ZO1aUIxTj4, այց` 15.10.2024:
[91] Արծրուն Հովհաննիսյանի ֆեյսբուքյան գրառումը, https://www.facebook.com/arcrun/posts/pfbid0hCvWqA2yVbA4VAddkBNujo7LPpAkHeGc3bXdgQ74YvoDNaS7prJnCWXtwnTWrPVMl, այց` 15.10.2024:
[92] Հայկական ուժերը չեն հարվածել Աղջաբադի և Մինգեչաուրի ուղղությամբ. ՊՆ, https://hetq.am/hy/article/122855, այց` 15.10.2024:
[93] Հոկտեմբերի 10-ից՝ ժամը 12-ից հրադադար է հաստատվում մարդասիրական նկատառումներով, https://www.azatutyun.am/a/30885579.html։
[94] Նույն տեղում։
[95] Նույն տեղում։
[96] ԱԳՆ հայտարարությունը ԼՂ հակամարտության գոտում Ադրբեջանի գործողությունների վերաբերյալ, https://hetq.am/hy/article/122913, այց` 15.10.2024:
[97] Armenia, Azerbaijan accuse each other of violating ceasefire, https://www.aljazeera.com/news/2020/10/10/armenia-azerbaijan-agree-ceasefire-from-midnight-lavro, այց` 15.10.2024.
[98] Հրադադարի հայտարարությունից հետո հարավային ուղղությամբ ուժգնացել է ԱԹՍ-ի օգտագործումը, հայտնում է ՊՆ խոսնակը, https://www.azatutyun.am/a/30885635.html, այց` 15.10.2024:
[99] Ադրբեջանը դրժում է հումանիտար հրադադարի պայմանավորվածությունը, https://bit.ly/3ME2Ubu, այց` 15.10.2024:
[100] Արայիկ Հարությունյանի հարցուպատասխանը լրագրողների հետ, https://bit.ly/3A6a0lV, այց` 15.10.2024:
[101] «Սիվիլնեթ»-ի հարցազրույցը Հադրութի քաղաքապետ Վահան Սավադյանի հետ, հոկտեմբերի 9, 2021, https://www.youtube.com/watch?v=I6sEKD8CvOM&embeds_referring_euri=https%3A%2F%2Fcivilnet.am%2F&source_ve_path=Mjg2NjY, այց` 15.10.2024:
[102] Նույն տեղում։
[103] Նույն տեղում։
[104] Օպերատիվ-մարտավարական իրադրությունը իր օգտին փոփոխության ենթարկելու թշնամական ուժերի բոլոր փորձերը կասեցվել են ՊԲ ստորաբաժանումների կողմից https://medialab.am/101774/, այց` 15.10.2024:
[105] Վահրամ Պողոսյան․ Թշնամին, մեծաքանակ ուժեր կենտրոնացնելով այդ ուղղությամբ, ամեն կերպ փորձում է ներխուժել Հադրութ, https://bit.ly/3zSGnod, այց` 15.10.2024:
[106] «Բոլորս մեկ մարդու պես պետք է ոտքի կանգնենք, զոհասեղանին Հայրենիքի փրկության հարցն է․ Արցախի նախագահ, https://bit.ly/4fgKZEK, այց` 15.10.2024:
[107] Վարչապետի և Դաշնակցության դիրքորոշումները չեն համընկել, https://www.azatutyun.am/a/30889008.html, այց` 15.10.2024:
[108] Զոհրաբ Մնացականյանի և Սերգեյ Լավորվի հանդիպումը Մոսկվայում, https://www.facebook.com/CivilNet.TV/videos/940380239705757, այց` 15.10.2024:
[109] Ռուսաստանի և Թուրքիայի պաշտպանության նախարարները քննարկել են Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված վիճակը, https://www.azatutyun.am/a/30889097.html, այց` 15.10.2024:
[110] Armenia violates ceasefire again as Azerbaijan repels attacks, https://www.dailysabah.com/politics/armenia-violates-cease-fire-again-as-azerbaijan-repels-attacks/news, այց` 15.10.2024.
[111] ‘’Totally false’’: Armenia denies Azerbaijans accusations on firing at Tartar, https://armenpress.am/en/article/1031420, այց` 15.10.2024.
[112] Արծրուն Հովհաննիսյանի ֆեյսբուքյան գրառումը, https://www.facebook.com/arcrun/posts/3432913270077590, այց` 15.10.2024:
[113] Azerbaijan’s defence ministry released video footage of liberated of Hadrut settlement, https://azertag.az/en/xeber/azerbaijans_defense_ministry_releases_video_footage_of_liberated_hadrut_settlement_video-1612705, այց` 15.10.2024:
[114] Azerbaijan targets military equipment in Armenia, Yerevan vows to retaliate, https://en.armradio.am/2020/10/14/azerbaijan-targets-military-equipment-in-armenia-yerevan-vows-to-retaliate/, այց` 15.10.2024.
[115] Ադրբեջանի զինուժը, ՊՆ-ի փոխանցմամբ, ՀՀ տարածքում հերթապահություն իրականացնող մարտական տեխնիկա է թիրախավորել, https://www.azatutyun.am/a/30892311.html, այց` 15.10.2024:
[116] Սա ռազմական հանցագործություն է. Ադրբեջանը հոսպիտալ է թիրախավորել, https://arm.sputniknews.ru/20201014/arcax-hospital-adrbejan-harvac-24906280.html, այց` 15.10.2024:
[117] Մինսկի խմբի համանախագահների առաջարկները մնում են բանակցությունների սեղանին. Սերգեյ Լավրով, https://bit.ly/4eBE1d3, այց` 15.10.2024:
[118] Лавров убежден, что политическое урегулирование в Карабахе возможно, https://tass.ru/politika/9712099, այց` 15.10.2024:
[119] Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ուղերձը ժողովրդին, հոկտեմբերի 14, 2020, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2020/10/14/Nikol-Pashinyan-message-to-the-nation/, այց` 15.10.2024:
[120] Նույն տեղում։
[121] Արցախում ազատ տեղաշարժի սահմանափակումներ կլինեն, https://mediamax.am/am/news/karabakh/40245/, այց` 15.10.2024:
[122] Հակառակորդը «Սմերչ»-ով հրթիռակոծել է Կարմիր շուկա համայնքը. նախնական տվյալներով՝ զոհվել է մեկ խաղաղ բնակիչ, https://hetq.am/hy/article/123132, այց` 15.10.2024:
[123] An execution in Hadrut, https://www.bellingcat.com/news/rest-of-world/2020/10/15/an-execution-in-hadrut-karabakh/, այց` 15.10.2024.
[124] Մինչև այս պահը հարավային ուղղությամբ ծանր մարտերը շարունակվում են. Արծրուն Հովհաննիսյան, https://factor.am/296390.html, այց` 15.10.2024:
[125] Ադրբեջանի ՊՆ տեսանյութը գրավված Հադրութ քաղաքից, https://www.youtube.com/watch?v=HopYY5BHZPQ, այց` 15.10.2024:
[126] Իլհամ Ալիևի թվիթերյան գրառումը, https://twitter.com/presidentaz/status/1317109210979667968, այց` 15.10.2024:
[127] Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի հարցազրույցը իսպանական El Mundo թերթին, https://www.elmundo.es/internacional/2020/10/16/5f886444fdddff835f8b469f.html, այց` 15.10.2024:
[128] Իրանը կրկին նախազգուշացնում է, https://www.azatutyun.am/a/30896592.html, այց` 15.10.2024:
[129] Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումը պահեստազորայինների հետ, https://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2020/10/16/Nikol-Pashinyan-16-10/, այց` 15.10.2024:
[130] Ադրբեջանական անօդաչուներ Հայաստանի տարածքում, ըստ ՊՆ-ի՝ երկուսը խոցվել է, https://www.azatutyun.am/a/30897893.html, այց` 15.10.2024
[131] Armenian attack kills 12 civilians in Ganja, Azerbaijan, https://www.aa.com.tr/en/azerbaijan-front-line/armenian-attack-kills-12-civilians-in-ganja-azerbaijan/2009288, այց` 15.10.2024:
[132] Հիքմեթ Հաջիևի թվիթերյան գրառումը, https://x.com/HikmetHajiyev/status/1317238112070868992, այց` 15.10.2024:
[133] Ադրբեջանական կողմը հրաժարվել է ներկայանալ Մոսկվայում հրադադարի պահպանման մեխանիզմների հարցի քննարկմանը, https://www.azatutyun.am/a/30898145.html, այց` 15.10.2024:
[134] Հատկապես ծանր է եղել հարավային ուղղությամբ. Արայիկ Հարությունյան, https://bit.ly/3Y0iqEZ, այց` 15.10.2024:
[135] 13 կուսակցություն պահանջում է հրատապ կարգով ստեղծել ռազմաքաղաքական հարցերի օպերատիվ կառավարման շտաբ, https://hetq.am/hy/article/123212, այց` 15.10.2024:
[136] ՀՀ ԱԳՆ հայտարարությունը մարդասիրական զինադադարի հաստատման վերաբերյալ https://www.mfa.am/hy/interviews-articles-and-comments/2020/10/17/cf/10537, այց` 15.10.2024:
[137] Լավրովը հեռախոսազրույցներ է ունեցել Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հետ, https://bit.ly/3N1NkXc, այց` 15.10.2024:
[138] Զինադադարի ռեժիմի պահպանման դեպքում ՊԲ-ն պատրաստ է շրջափակված ադրբեջանական զորքին մարդասիրական միջանցք տրամադրել. Վահրամ Պողոսյան, https://armenpress.am/hy/article/1031942, այց` 15.10.2024:
[139] Իլհամ Ալիևի թվիթերյան գրառումը, https://bit.ly/4erD9r9, այց` 15.10.2024:
[140] Ադրբեջանը հարձակվել է Իրանի և Արցախի սահմանային Խուդաֆերինի ջրամբարի ուղղությամբ, https://armenpress.am/hy/article/1031951, այց` 15.10.2024:
[141] Սեփական հանձնառություններն անտեսելը ի ցույց է դնում Բաքվի պատվազուրկ և կոռումպացված ռեժիմի գործելաոճը. Զոհրաբ Մնացականյան, https://bit.ly/4djIJKQ, այց` 15.10.2024:
[142] Ադրբեջանցի զինվորականները Խուդաֆերինի կամրջի վրա ադրբեջանի դրոշ են բարձրացնում, https://bit.ly/4forbPO, այց` 15.10.2024:
[143] Ադրբեջանի հեռուստատեսության կադրերը գրավված Ֆիզուլիից, https://www.youtube.com/watch?v=lZ9dnZHVfdQ, այց` 15.10.2024:
[144] ՀՀ վարչապետը ներկայացել է պատերազմի օրերի բանակցությունների հետ կապված մանրամասներ, նոյեմբերի 29, 2020, https://armenpress.am/hy/article/1036225, https://armenpress.am/hy/article/1036225, այց` 15.10.2024:
[145] Վլադիմիր Պուտինի պատասխանները ԶԼՄ ներկայացուցիչների հարցերին, նոյեմբերի 17, 2020, http://kremlin.ru/events/president/news/64431, այց` 15.10.2024:
[146] Prosecutor general’s office: Armenian armed forces target non-military crude oil and condensate export pipelines in Khizi district, https://azertag.az/en/xeber/prosecutor_generals_office_armenian_armed_forces_target_non_military_crude_oil_and_condensate_export_pipelines_in_khizi_district-1618229, այց` 15.10.2024.
[147] Առավել ծանր մարտերն ընթանում են Քաշաթաղի Իշխանաձոր, Կովսական և Միջնավան համայնքների տարածքում.Արցախի նախագահ https://news.am/arm/news/608894.html, այց` 15.10.2024:
[148] ՊՆ խոսնակի հաղորդմամբ՝ ադրբեջանական ուժերը հարավային ուղղությամբ հետ են մղվել https://www.azatutyun.am/a/30903424.html, այց` 15.10.2024:
[149] Գեներալ-լեյտենանտ Տիրան Խաչատրյանին և գեներալ-մայոր Անդրանիկ Փիլոյանին կշնորհվի Ազգային հերոսի կոչում https://armenpress.am/hy/article/1032204, այց` 15.10.2024:
[150] Алиев заявил о взятии Зангелана и 24 сел, https://lenta.ru/news/2020/10/20/aliev/, այց` 15.10.2024.
[151] Փոքր դիվերսիոն խմբերի ներթափանցումներ հանգուցային կետեր. Արծրուն Հովհաննիսյան, https://bit.ly/4epZvJM, այց` 15.10.2024:
[152] Azerbaijan’s Goranboy, Tartar subjected to artillery, missile fire from Armenia https://en.trend.az/azerbaijan/politics/3320640.html, այց` 15.10.2024:
[153] Քննարկվում են հրադադարի պահպանման վերահսկողության մեխանիզմները. ՄԱԿ-ում ՌԴ ներկայացուցիչ, https://arm.sputniknews.ru/20201020/qnnarkvumen-hradadari-pahpanman-verahskoxutyan-mexanizmnery-24985875.html, այց` 15.10.2024:
[154] ԳՇ պետի նախկին տեղակալ Անդրանիկ Մակարյանի գործով նախաքննությունն ավարտվել է, https://www.hetq.am/hy/article/144427, այց` 15.10.2024:
[155] Անդրանիկ Մակարյանը Օնիկ Գասպարյանին չի զեկուցել իր «նահանջ» հրամանի մասին. հրապարակվել է «Քիմիկների զորամասի» գործով մեղադրական եզրակացությունը https://infocom.am/hy/article/95763, այց` 15.10.2024:
[156] Արցախի հարցում այս փուլում դիվանագիտական լուծում չկա, https://bit.ly/4dpcFVZ, այց` 15.10.2024:
[157] Լավրովն առանձին հանդիպումներ է ունեցել Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարների հետ, https://arm.sputniknews.ru/20201021/lavrovn-arandzin-handipumner-e-unecel-hayastani-u-adrbejani-artgortsnakhararneri-het-25003852.html, այց` 15.10.2024:
[158] Թշնամին հրետանի է կիրառում Մարտունու և հարակից գյուղերի ուղղությամբ, https://hy.armradio.am/archives/298011, այց` 15.10.2024:
[159] Ճակատային գծի բոլոր ուղղություններում տեղային նշանակության մարտեր են, https://www.azatutyun.am/a/30906363.html, այց` 15.10.2024:
[160] President Ilham Aliyev: With the liberation of Aghband settlement, taking full control over the Azerbaijani-Iranian state border was ensured, https://adex.az/en/news/president-ilham-aliyev-with-the-liberation-of-aghband-settlement-taking-full-control-over-the-azerbaijani-iranian-state-border-was-ensured, այց` 15.10.2024.
[161] Մեր նպատակն է, որ միջազգային հանրությունը ճանաչի ԼՂ-ի անկախությունը. վարչապետը՝ «Ինտերֆաքս»-ին, https://www.primeminister.am/hy/interviews-and-press-conferences/item/2020/10/22/Nikol-Pashinyan-interview-Interfax/, այց` 15.10.2024:
[162] «Ալիև․ Ոչ մի հանրաքվե ԼՂ-ում չի լինի», https://www.panarmenian.net/arm/news/286904/, այց` 15.10.2024:
[163] ԱՄՆ պետքարտուղարը Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հետ քննարկել է հրադադարի համար անհրաժեշտ քայլերը, https://www.azatutyun.am/a/30909465.html, այց` 15.10.2024:
[164] Թրամփի խոսքով՝ «Ղարաբաղում ռազմական գործողություններն ավարտելու հարցում առաջխաղացում է արձանագրվել», https://www.azatutyun.am/a/30909350.html, այց` 15.10.2024:
[165] Մարտակերտը ռմբակոծում են. կիրառվում է ռազմական ավիացիա, https://arm.sputniknews.ru/20201023/martakert-rmbakocutyun-25035462.html, այց` 15.10.2024:
[166] Հարավային ուղղությամբ հայկական ուժերի գործողության արդյունքում ոչնչացվել է հակառակորդի խոշոր ստորաբաժանում, 9 միավոր տեխնիկա, իսկ մի քանիսը՝ առգրավվել. ՀՀ ՊՆ, https://www.tert.am/am/news/2020/10/23/arm/3426311, այց` 15.10.2024:
[167] Կողմերը էական կորուստներ են կրել, և առաջին օրերի կրակի խտության թափը չկա. Արծրուն Հովհաննիսյան, https://bit.ly/4ezq6DW, այց` 15.10.2024:
[168] Մարտունու շրջանի Շեխեր, Թաղավարդ և Զարդարաշեն գյուղերի ուղղությամբ օրվա ընթացքում թշնամին մի քանի անգամ դիվերսիոն գրոհներ է ձեռնարկել. Վահրամ Պողոսյան, https://factor.am/299741.html, այց` 15.10.2024;
[169] ԱՄՆ. Հայաստանն ու Ադրբեջանը համաձայնել են հրադադար հաստատել երկուշաբթիից, https://www.azatutyun.am/a/30912005.html, այց` 15.10.2024:
[170] Ալիևն ասել է, թե Ադրբեջանը պատրաստ է հրադադարի, բայց եթե Հայաստանը ընդունի կարգավորման սկզբունքները, https://www.azatutyun.am/a/30911528.html, այց` 15.10.2024:
[171] Արծրուն Հովհաննիսյան. Ավետարանոց գյուղի հարակից անտառներում երևացել են դիվերսիոն խմբեր, https://www.aravot.am/2020/10/25/1146593/, այց` 15.10.2024:
[172] Արծրուն Հովհաննիսյան. Սանասարի ուղղությամբ հակառակորդը ձեռնարկել է տասնյակ գրոհներ և հարձակումներ, https://hetq.am/hy/article/123562, այց` 15.10.2024:
[173] Azerbaijan liberates Qubadli’s city center from occupation, https://www.aa.com.tr/en/azerbaijan-front-line/azerbaijan-liberates-qubadlis-city-center-from-occupation/2018846, այց` 15.10.2024:
[174] Իրանը զորքեր է կուտակում Արաքսի երկայնքով, https://www.azatutyun.am/a/30913181.html, այց` 15.10.2024:
[175] ՀՀ ՊՆ հաղորդագրությունը, հոկտեմբերի 26, 2020, https://www.mil.am/hy/news/8596, այց` 15.10.2024:
[176] Գրադի և Սմերչի կայանքներից հրթիռակոծվում են Մարտունին, Մարտակերտը, նաև Ասկերանի վերին ենթաշրջանի գյուղերը. Արցախի ԱԻՊԾ, https://www.armtimes.com/hy/article/199558, այց` 15.10.2024;
[177] Նիկոլ Փաշինյանի ֆեյսբուքյան եթերը, հոկտեմբերի 26, 2020, https://www.facebook.com/watch/live/?ref=watch_permalink&v=3257503301013980, այց` 15.10.2024:
[178] Նույն տեղում։
[179] Ալիևը հերթական ուղերձով դիմել է Ադրբեջանի ժողովրդին, https://www.azatutyun.am/a/30913510.html։
[180] Նույն տեղում։
[181] Հոսեյն Սալամին այցելել է Իրանի սահմանի Խուդաֆերինի հատված, https://arm.sputniknews.ru/20201026/hoseyn-salami-iran-xodaferin-25070691.html, այց` 15.10.2024:
[182] Արծրուն Հովհաննիսյանի ասուլիսը, հոկտեմբերի 27, 2020, https://www.facebook.com/watch/?v=819055855587363, այց` 15.10.2024:
[183] Նիկոլ Փաշինյանի ուղերձը, հոկտեմբերի 27, 2020, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2020/10/27/Nikol-Pashinyan-Speech/, այց` 15.10.2024;
[184] Պատերազմի, կորուստների, դավադրությունների ու անելիքների մասին. հարցազրույց` Սամվել Բաբայանի հետ, https://www.youtube.com/watch?v=WxiUpjlFHyM, այց` 15.10.2024:
[185] ՊՆ-ի հաղորդմամբ՝ հրետակոծվել են ՀՀ-Իրան սահմանի ուղեկալի դիրքերը, կան վիրավորներ https://www.azatutyun.am/a/30915198.html, այց` 15.10.2024:
[186] Պոմպեոն հեռախոսով խոսել է Փաշինյանի և Ալիևի հետ, https://arm.sputniknews.ru/20201027/pompeon-herakhosov-khosel-e-pashinyani-u-alievi-het-25086151.html, այց` 15.10.2024:
[187] Օդային հարձակման կադրեր, որոնք, ըստ Բաքվի, «ոչնչացրել են» ԼՂ պաշտպանության նախարարին, https://www.youtube.com/watch?v=nU2wfMQ6rLw, այց` 15.10.2024:
[188] Ջալալ Հարությունյանը ճանաչվել է տուժող. ՔԿ-ն մանրամասներ է հայտնել, https://bit.ly/4gGhBIT, այց` 15.10.2024:
[189] Araghchi to discuss Iran initiative in Baku, Yerevan, https://en.mehrnews.com/news/165233/Araghchi-to-discuss-Iran-initiative-in-Baku-Yerevan, այց` 15.10.2024.
[190] Այս կառավարությունը պետք է հրաժարական տա՝ բանակին հանձնելով ողջ իշխանությունը. Վազգեն Մանուկյան, https://news.am/arm/news/610024.html, այց` 15.10.2024:
[191] ՊՆ հայտարարությունը, հոկտեմբերի 27, 2020, https://mil.am/hy/news/8608, այց` 15.10.2024:
[192] Հովհաննիսյանի խոսքով՝ Ադրբեջանը փորձել է մոտենալ ՀՀ սահմանին, բայց հետ է մղվել https://www.azatutyun.am/a/30915896.html, այց` 15.10.2024:
[193] MOD Armenia denies Azerbaijani claims of launching missile strikes against Barda region, https://armenpress.am/en/article/1032943, այց` 15.10.2024.
[194] Մարտերն Ավետարանոցում․ բանակի բացակայությունն ու գյուղի անկումը, https://hetq.am/hy/article/136209, այց` 15.10.2024:
[195] Ստեփանակերտի հանրապետական ծննդատունը հրետակոծությունից հետո, https://www.tert.am/am/news/2020/10/28/hospital/3429399, այց` 15.10.2024:
[196] Nagorno-Karabakh conflict: Missile strike on Azeri town kills 21 civilians, https://www.bbc.com/news/world-europe-54722120, այց` 15.10.2024.
[197] Հայաստանի ԶՈՒ-ի կողմից Բարդա քաղաքին հարվածելու մասին հայտարարությունները կեղծ են. Շուշան Ստեփանյան, https://www.armtimes.com/hy/article/199706, այց` 15.10.2024:
[198] Armenia/Azerbaijan: First confirmed use of cluster munitions by Armenia ‘cruel and reckless,’ https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2020/10/armenia-azerbaijan-first-confirmed-use-of-cluster-munitions-by-armenia-cruel-and-reckless/, այց` 15.10.2024.
[199] Բերձորի ուղղությամբ հայկական կողմը դիրքային բարելավումներ է իրականացրել, https://armenpress.am/hy/article/1033096, այց` 15.10.2024:
[200] Մարտերը Սղնախում. գյուղի անկումը, https://hetq.am/hy/article/135272, այց` 15.10.2024:
[201] Արայիկ Հարությունյանի տեսաուղերձը Շուշի քաղաքից, https://www.youtube.com/watch?v=MIA_xX-sO8s, այց` 15.10.2024:
[202] Արծրուն Հովհաննիսյան․ Ունենք որոշակի դիրքային առավելություններ և Շուշիի մերձակա գյուղերի ուղղությամբ լավ ցուցանիշներ, https://www.youtube.com/watch?v=YToISWMByEM, այց` 15.10.2024:
[203] Արծրուն Հովհաննիսյան. Մարտունի-Ճարտար ուղղությամբ փորձել են ռազմաճակատի գիծը ճեղքել, չեն կարողացել, https://bit.ly/3BpeCo0, այց` 15.10.2024:
[204] ԱՄՆ-ն առաջարկում է Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում տեղակայել սկանդինավյան խաղաղապահներ, https://bit.ly/3LUZ79b, այց` 15.10.2024:
[205] Նույն տեղում։
[206] «Մենք «Չեխոսլովակիան» չենք պատրաստվում զիջել ոչ մեկին. Նիկոլ Փաշինյան», https://www.primeminister.am/hy/interviews-and-press-conferences/item/2020/10/30/Nikol-Pashinyan-interview/, այց` 15.10.2024:
[207] Միջնորդների հայտարարությունը՝ Ժնևի հանդիպման արդյունքներով, https://mediamax.am/am/news/karabakh/40613/, այց` 15.10.2024:
[208] Ադրբեջանական ուժերը կիրառել են քիմիական զենքի տարրեր պարունակող ֆոսֆորային զինատեսակ, հայտնում է Արցախի ՊԲ-ն, https://www.azatutyun.am/a/30922716.html, այց` 15.10.2024:
[209] ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նամակ է հղել ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին, https://www.mfa.am/hy/press-releases/2020/10/31/let/10617, այց` 15.10.2024:
[210] Ռուսաստանը կցուցաբերի անհրաժեշտ օգնությունը, եթե ռազմական բախումները տեղափոխվեն Հայաստանի տարածք, https://hetq.am/hy/article/123797, այց` 15.10.2024:
[211] Ալիևը հայտարարում է` «երրորդ երկրի միջամտություն չեն ուզում», https://www.azatutyun.am/a/30923033.html, այց` 15.10.2024:
[212] Նույն տեղում։
[213] «Պատերազմի շարունակության ամեն օրը ֆրուստրացիայի է բերելու Ադրբեջանի հանրությանը. վարչապետը՝ Al Jazeera-ին, https://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2020/11/01/Nikol-Pashinyan-interview-Al-Jazeera/, այց` 15.10.2024:
[214] Արցախի տեղեկատվական շտաբի հաղորդագրությունը, https://www.facebook.com/ArtsakhInformation/posts/206525194321602/, այց` 15.10.2024:
[215] Երեկ երկու հանգուցային դիրքի ուղղությամբ ադրբեջանական կողմը ձեռնարկել է հարձակում, որը կասեցվել է, հայտնում է ԼՂ ՊԲ-ն, https://www.azatutyun.am/a/30925662.html, այց` 15.10.2024:
[216] « Դավիթ Բեկում` մեկ զոհ, երկու վիրավոր, https://bit.ly/3Szo9Pb, այց` 15.10.2024:
[217] Արցախի նախագահը վարձկանի գերեվարման մանրամասներ է հայտնում, https://www.azatutyun.am/a/30925577.html, այց` 15.10.2024:
[218] Նիկոլ Փաշինյանի ֆեյսբուքյան գրառումը, նոյեմբերի 2, 2020, https://infocom.am/hy/article/40268, այց` 15.10.2024:
[219] Մոսկվան վստահեցնում է՝ Երևանի հետ 1997-ի համաձայնագրով նախատեսված անհրաժեշտ բոլոր գործողություններն իրականացվում են, https://www.azatutyun.am/a/30925798.html, այց` 15.10.2024:
[220] Նույն տեղում։
[221] Թշնամին ռազմական ավիացիա է կիրառել Մարտունու ուղղությամբ, հրետակոծել Շուշի քաղաքը, https://arm.sputniknews.ru/20201103/tshnamin-razmakan-aviaciae-kiraravel-martunu-uxxutyamb-hretakocel-shushi-qaxaqy-25175799.html, այց` 15.10.2024:
[222] Ինչպես է Շեխեր-Կարմիր Շուկա-Թաղավարդ բնագծում ՊԲ-ն հակառակորդի համար «դժոխք» կազմակերպել, https://www.facebook.com/watch/?v=1233094987053765, այց` 15.10.2024:
[223] Քարին Տակի անկումը, https://hetq.am/hy/article/131530, այց` 15.10.2024:
[224] Նույն տեղում։
[225] Նույն տեղում։
[226] Հադրութից՝ Քարինտակ. զրույց ArmGeo-ի Տիգրան Վարագի հետ, https://www.youtube.com/watch?v=Ep3PNrJRbnA, այց` 15.10.2024:
[227] Քարին Տակի անկումը, https://hetq.am/hy/article/131530, այց` 15.10.2024:
[228] Շուշի-Բերձոր ճանապարհը քաղաքացիների համար փակ է, https://mediamax.am/am/news/karabakh/40693, այց` 15.10.2024:
[229] Գեղարքունիքի մարզում երկու ժամում հակառակորդի 4 ԱԹՍ է խոցվել, https://panarmenian.net/arm/news/287398, այց` 15.10.2024:
[230] Ալիև․ Բաքուն պատրաստ է դադարեցնել պատերազմը, եթե․․․, https://bit.ly/3Ypcjed, այց` 15.10.2024:
[231] «Անիծված, գերեզման չունեցող. Հովհաննիսյանն ասում է, թե ինչու օպերացիայի անունը կոչվեց «գյոռբագյոռ 2020», https://www.armtimes.com/hy/article/200260, այց` 15.10.2024:
[232] Նույն տեղում։
[233] Պարզվել են 44-օրյա պատերազմի ընթացքում Արեգա բարձունքի և Շուշի քաղաքի կորստի էական հանգամանքները. բարձրաստիճան սպայի վերաբերյալ գործն ուղարկվել է դատարան, https://bit.ly/3TOLa18, այց` 15.10.2024:
[234] Գյոռբագյոռ օպերացիան շարունակվելու է. Արծրուն Հովհաննիսյանի նոյեմբերի 5-ի ճեպազրույցը, https://www.youtube.com/watch?v=r2TnTfyBMrE&t=2s, այց` 15.10.2024:
[235] Բերդ 4. աշխարհազորային վաշտի մարտը Շուշիի համար, https://www.hetq.am/hy/article/146768, այց` 15.10.2024:
[236] Նույն տեղում։
[237] Նույն տեղում։
[238] Ձախողված օպերացիաներ, զենքի պակաս, հրամանների մերժում. Սամվել Բաբայանի բացահայտումները 44-օրյա պատերազմից, https://bit.ly/3zAQ3E8, այց` 15.10.2024:
[239] Խորհրդակցություն Սամվել Բաբայանի գլխավորությամբ Շոշ գյուղում, նոյեմբերի 5, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=ni6r986LuyQ, այց` 15.10.2024:
[240] Նույն տեղում։
[241] Ինչպես տապալվեց Սղնախի բեկումնային օպերացիան. երեք օր անց Շուշին գրավվեց, https://hetq.am/hy/article/136925, այց` 15.10.2024:
[242] «Պատերազմի, կորուստների, դավադրությունների ու անելիքների մասին. հարցազրույց` Սամվել Բաբայանի հետ, https://www.youtube.com/watch?v=WxiUpjlFHyM&t=2569s, այց` 15.10.2024:
[243] Ո՞ր գումարտակները չներկայացան Սղնախի օպերացիային. Գրիգորի Սահակյանը մանրամասնում է, https://hetq.am/hy/article/137372, այց` 15.10.2024:
[244] Նույն տեղում։
[245] Լուրեր. Հատուկ թողարկում, նոյեմբերի 6, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=3-dQzJyZUlg, այց` 15.10.2024:
[246] Սերգեյ Նարիշկին. Անդրկովկասը կարող է դառնալ նոր զինադաշտ հարյուրավոր ահաբեկիչների համար, https://hetq.am/hy/article/122678, այց` 15.10.2024:
[247] Ильхам Алиев, Победоносная Азербайджанская армия освободила от оккупации села, https://twitter.com/presidentaz/status/1324995365033140225, այց` 15.10.2024:
[248] Լուրեր, Հատուկ թողարկում, նոյեմբերի 7, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=Ij7Ntbm2kWU:
[249] Շուշի. ինչպես ընկավ բերդաքաղաքը, https://bit.ly/47JRhcQ, այց` 15.10.2024:
[250] Պարզվել են 44-օրյա պատերազմի ընթացքում «Արեգա» բարձունքի և Շուշի քաղաքի կորստի էական հանգամանքները. ՔԿ, https://hetq.am/hy/article/155078, այց` 15.10.2024:
[251] Նոյեմբերի 7-ին ամբողջությամբ կորցրել էինք վերահսկողությունը Շուշիի նկատմամբ. Արայիկ Հարությունյան, https://www.youtube.com/watch?v=cymChb7y0AI, այց` 15.10.2024:
[252] Բերդ 4. աշխարհազորային վաշտի մարտը Շուշիի համար, https://hetq.am/hy/article/146768։
[253] Նույն տեղում։
[254] 2 տարի առաջ այս օրը Շուշիի մատույցներում զոհվեցին ոստիկանության զորքերի ծառայողներ, https://www.youtube.com/watch?v=aXC4WyiwcLE&t=1s, այց` 15.10.2024:
[255] «Գնել Աղաջանյանը պատերազմ է մեկնել ամուսնանալուց չորս օր անց, զոհվել Շուշիում, https://www.youtube.com/watch?v=2N6v5eLzuh0, այց` 15.10.2024:
[256] «Չի ասել, թե փոխնախարար եմ, պիտի նստեմ քարտեզի դեմը, նետվել է առաջ»,- պատմում է ՊԲ զոհված փոխհրամանատարի հայրը, https://hetq.am/hy/article/127735, այց` 15.10.2024:
[257] «Սկսվել է երրորդ համաշխարհային պատերազմ, որը հիբրիդային է. վարչապետի հարցազրույցը ARD հեռուստաալիքին», https://www.primeminister.am/hy/interviews-and-press-conferences/item/2020/11/07/Nikol-Pashinyan-interview-ARD/, այց` 15.10.2024:
[258] «Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում դիմավորել եմ կյանքիս ամենածանր լուսաբացներից մեկը, կենաց-մահու պայքարը շարունակվում է․ Արայիկ Հարությունյան», https://bit.ly/3WxIFkn, այց` 15.10.2024:
[259] Իլհամ Ալիևի ուղերձը, նոյեմբերի 8, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=MQviDPSxl1E, այց` 15.10.2024:
[260] Շուշիում մարտերը շարունակվում են, հայտնում է ՊՆ ներկայացուցիչը, https://www.azatutyun.am/a/30936379.html, այց` 15.10.2024:
[261] Վաղը, ինձ թվում է, Շուշիի համար ճակատամարտը կավարտվի. Արծրուն Հովհաննիսյան https://bit.ly/4eL0RP1, այց` 15.10.2024:
[262] Բաքուն խոստովանել է, որ խոցել է ռուսական ուղղաթիռը ՀՀ տարածքում, https://mediamax.am/am/news/region/40785/, այց` 15.10.2024:
[263] Ռուսական ուղղաթիռ է ընկել Երասխ-Պարույր Սևակ ճանապարհահատվածի դաշտամիջյան հատվածում և բռնկվել, հայտնում է ԱԻՆ-ը, https://www.azatutyun.am/a/30938829.html, այց` 15.10.2024:
[264] Բաքուն խոստովանել է, որ ՀՀ տարածքում ռուսական ուղղաթիռ է խոցել. պատրաստ են փոխհատուցել, https://arm.sputniknews.ru/20201109/baqu-rusakan-inqnatir-xocum-25245450.html, այց` 15.10.2024:
[265] Պաշտոնական Երևանը համոզված է՝ ռուսական ուղղաթիռի խոցումը «կստանա համարժեք արձագանք», https://www.azatutyun.am/a/30939067.html, այց` 15.10.2024:
[266] Վահրամ Պողոսյան. «Շուշի քաղաքն ամբողջությամ դուրս է մեր վերահսկոությունից» https://hetq.am/hy/article/124121
[267] Նիկոլ Փաշինյանի ֆեյսբուքյան գրառումը, նոյեմբերի 9, 2020, https://bit.ly/4dc06y8:
[268] Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի, Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հայտարարությունը, https://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2020/11/10/Announcement/, այց` 15.10.2024:
Պատմություններ
