Civilnet
Ռաբիս անվանումը ծագում է ռուսերեն рабочее искусство՝ «աշխատավորական արվեստ» արտահայտությունից։ Ժամանակի ընթացքում այն Հայաստանում դարձավ երաժշտական առանձին երևույթի անվանում՝ իր երաժշտական, սոցիալական և մշակութային առանձնահատկություններով։
Բրիգիտա Դավիդյանց
Մոտ 20 տարի առաջ ես կարճ ժամանակով սովորեցի Երևանի կոնսերվատորիայում։ Որպես երիտասարդ երաժշտագետ՝ պետք է գիտահետազոտական աշխատանք գրեի հայ երաժշտության մասին։ Ես առաջարկեցի ռաբիսը՝ այնպիսի ժանր, որը այդ ժամանակ ամենուր էր՝ հնչում էր օպերայի մոտ կանգնած մեքենաներից, փողոցային սրճարաններում, անգամ՝ առաջին բջջային հեռախոսների մեջ։
Ռաբիսը նաև անբաժան էր հայրենի Էստոնիայում անցկացվող սփյուռքյան խնջույքներից, որտեղ այն ուղեկցում էր պարերին, որոնք ես, ցավոք, երբեք չսովորեցի։ Սակայն իմ առաջարկը անմիջապես մերժվեց։ «Տեսեք՝ սա հասարակ մարդկանց երաժշտություն է»,— բարեհամբույր բացատրեց պրոֆեսորը՝ ուղղորդելով ինձ վերլուծել Կոմիտասի մեներգերը։ Իմ երաժշտապես «զարգացած» հայ ընկերներն էլ չէին հասկանում իմ հետաքրքրությունը ռաբիսի հանդեպ՝ նախընտրելով քննարկել Սթիվի Վոնդերի հարմոնիաները։
Իհարկե, ռաբիսը Սթիվի Վոնդերից մի ամբողջ աշխարհ հեռու է։ Երաժշտական առումով մարդաբան Ռիկ Ադրիաանսը այն նկարագրել է որպես երաժշտություն, որը հաճախ բնորոշվում է 6/8 չափով՝ վոկալով, որին ուղեկցում են կլառնետ, սինթեզատոր, դհոլ կամ դրամ-մեքենա նման գործիքներ։ Արտադրվելով մեծ քանակներով և ունենալով Հարավային Կովկասի ժողովրդական ինտոնացիայի երանգ, ռաբիսը տատանվում է բարդ կոմպոզիցիաներից մինչև համեմատաբար պարզ արտադրանքներ։ Պատմականորեն այն կապվել է Բաքվից, Կիրովաբադից և Հայաստանի գյուղական շրջաններից եկած հայ միգրանտների հետ։
«Ռաբիս երաժշտությունը, թեև մեծ ժողովրդականություն է վայելում հաճախ տրանսազգային կապերով կապված և շարժուն, խոցելի աշխատավորական դասի շրջանում՝ կազմված հայ բեռնատար վարորդներից, մանր առևտրականներից ու միգրանտ աշխատողներից,— շատ հաճախ ընդունվում է կասկածանքով ու արհամարհանքով Հայաստանի ազգային ինտելիգենցիայի մեծ մասի կողմից, որը դրա մեջ տեսնում է «ցածր մշակույթի» այլասերված ձև՝ իբր աղավաղված ոչ հայկական ազդեցություններով իր մահմեդական հարևաններից»,— բացատրում է սոցիալական գիտնական Դավիդ Լոյպոլդը։
Այս կապը համընկնում է իմ սեփական հիշողությունների հետ։ Իմ երիտասարդության տարիներին երաժշտական մասնագետների շրջանում ռաբիսի հասցեին հնչող հիմնական քննադատություններից մեկը դրա կապն էր Հայաստանի թշնամաբար տրամադրված մահմեդական հարևանների և նրանց երաժշտական ավանդույթների հետ։ Այսպիսով, ռաբիսը երբեք պարզապես երաժշտություն չէր՝ այն նաև մշակութային սահմանների նշիչ էր։
Ռաբիսի փոփոխվող նշանակությունը
Մի քանի տասնամյակ անց ռաբիսը Երևանի փողոցներում շատ ավելի քիչ է լսվում։ Սակայն ես սկսեցի նկատել, որ վերաբերմունքը դրա նկատմամբ դարձել է ավելի բազմազան։ Այդ գիտակցումը ինձ վրա ազդեց մի գարնանային երեկո՝ Երևանի մի բարում։ Երբ երիտասարդները խնջույք էին անում, կին դիջեյը սկսեց ռաբիս միացնել, և ամբոխը ազատ ու անկաշկանդ վազեց պարահրապարակ։ Նրանց պարը նույնպես այլ էր՝ հիշեցնելով այն, թե ինչպես էինք ես ու հասակակիցներս շարժվում մեր երիտասարդության ռեյվ ակումբներում։
Սա ինձ ստիպեց մտածել, թե ինչպես են ռաբիսի ընկալումները փոխվել սերունդների միջև և արդյոք այդ հայացքները տարբեր են սփյուռքի հայերի և տեղում ապրողների համար։ Իհարկե, նման հարցադրումը իր հերթին բացում է ավելի լայն քննարկում, քանի որ սփյուռքը ներառում է փորձառությունների լայն շրջանակ՝ Հայաստանի Երևանից մինչև ԱՄՆ-ի Լոս Անջելես, կամ Բալթյան երկրներում գտնվող Տալլին։
Սկսելու համար ես ստեղծեցի առցանց հարցաթերթիկ՝ անգլերեն, հայերեն և ռուսերեն, որտեղ հարցվողներից՝ նրանց տարիքին, ծագման երկրին և գենդերային ինքնությանը զուգահեռ,— հարցնում էի ռաբիսի հետ առաջին հանդիպման, այն մասին, թե ինչ է այն հիշեցնում, ինչպես կբնութագրեին այն, սիրում են թե չեն սիրում, ինչ դեր ունի, և ինչ պատմություն կպատմեր։ Հարցումը տարածեցի սոցիալական մեդիայում, Armenian Volunteers Corps խմբում և անմիջապես՝ աշխարհի տարբեր ծայրերում գտնվող կապերի միջոցով։ Ստացա ավելի քան 30 պատասխան՝ 18-ից 73 տարեկան մարդկանցից․ մեծ մասը՝ Հայաստանից, մի քանիսը՝ Էստոնիայից և Բաքվից, և մեկական՝ Թուրքիայից ու Կիպրոսից։ Մասնակիցների թվում կային երաժիշտներ, արվեստագետներ, դիզայներներ, ուսուցիչներ, վերլուծաբաններ, ՏՏ մասնագետներ, մարքեթոլոգներ և հետազոտողներ։ Բացի 70 և բարձր տարիք ունեցողների խմբից, գենդերային բաշխվածությունը համեմատաբար հավասարակշռված էր, և մասնակիցների մեծ մասը բարձրագույն կրթություն ուներ։ Թեև ընտրանքը չափազանց փոքր է լայն ընդհանրացումների համար, տվյալները որոշ օրինաչափություններ ցույց տվեցին։
18–30 տարեկանների սերունդը
Ամենաերիտասարդ մասնակիցները հիմնականում Հայաստանից էին, մի քանիսը՝ Էստոնիայից, և մեկը՝ Թուրքիայից։ Շատերը հիշում էին, որ ռաբիսը առաջին անգամ լսել են խնջույքներում, ընկերների միջոցով, տանը կամ դպրոցում։ Նրանց վերաբերմունքը հիմնականում դրական կամ չեզոք էր՝ հաճախ մի փոքր հեգնանքով։ Շատերը ռաբիսը փոխաբերականորեն ընկալում էին որպես սիրո պատմություն, հատկապես՝ չպատասխանված սիրո կամ բաժանման մասին․ «Հայերը սիրում են տխուր սիրային պատմություններ»,— ինչպես նշեց մասնակիցներից մեկը։
Իհարկե, այս տարիքային խմբում ոչ բոլորը կիսում էին այդ ոգևորությունը։ Երկու մասնակից, այդ թվում՝ մեկ կրթված երաժիշտ, արտահայտեցին ուժեղ հակակրանք։ Նրանք ռաբիսը կապում էին մի սոցիալական շերտի հետ, որը մերժում է դասական երաժշտությունը՝ հաճախ խորհրդանշվելով աղմկոտ, քաոսային վարքով՝ օրինակ վատ վարելու սովորություններով և անկառավարելի բազմություններով։ Ի հակադրություն՝ մյուսները ընդունում էին, որ ռաբիսը բոլորի համար չէ, բայց ճանաչում էին դրա կարևորությունը որոշ իրավիճակներում։ Ինչպես ամփոփեց պատասխանողներից մեկը՝ «Խնջույքների համար սիրում եմ, բայց չէի ուզենա, որ մարդիկ մեր մշակույթը դրա հետ կապեն»։ Թուրքահայ սփյուռքի մի ներկայացուցիչ հավելեց․ «Ռաբիս երաժշտությունը Հայաստանի տեղական տարր է։ Մարդկանց մեծ մասը կհամաձայնի, որ ատում է ռաբիսը, բայց գաղտնի լսում է այն»։ Այս դիտարկումը ցույց է տալիս արտաքին մերժման և ներքին հաճույքի միջև լարվածությունը՝ մի դինամիկա, որը շատերն են ապրում ժանրի հետ իրենց անձնական հարաբերության մեջ։
Չնայած տարբեր արձագանքներին՝ ռաբիսի նոստալգիկ գրավչությունը դարձավ ընդհանուր թեմա։ Շատերի համար այն արթնացնում է հիշողություններ՝ պատկերացվող ավելի պարզ ժամանակների մասին, ինչպես «2000-ականների երջանիկ երեկոները» կամ մեքենայով վարելը։ Ռաբիսը դիտվում էր որպես սովորական մարդու պատմություն։ Մի մասնակից կարճ ու դիպուկ նշեց․ «Ռաբիսը կլիներ միջին տարիքի մի տղամարդ, որը ինքնության ճգնաժամ է ապրում, փորձում է արդիական ու երիտասարդ մնալ, բայց դրա փոխարեն մի փոքր կարիկատուրա է դառնում»։
30–40 և 40–60 տարեկանների սերունդները
30–40 տարեկանների շրջանում ռաբիսի նկատմամբ վերաբերմունքը երիտասարդների համեմատ հստակ փոփոխություն էր ցույց տալիս։ Այս խումբը, որը հիմնականում կազմված էր Հայաստանից և մասամբ՝ սփյուռքից եկած մարդկանցից, ամենաուղիղ կապն ուներ այդ երաժշտության հետ, որը ներկայացնում էր 1990-ականները՝ Հայաստանում դժվարությունների և արևելաեվրոպական սփյուռքի համար տնտեսական պայքարի շրջան։
Ռաբիսը նրանց մանկության ու երիտասարդության սաունդթրեքն էր՝ լսվող խնջույքներում կամ երբ բակում էին խաղում, ոչ թե անցյալի հեռավոր արձագանք։ Մի մասնակից արտացոլեց․ «Ռաբիսը չեմ սիրում, բայց սիրում եմ, թե ինչ է այն ինձ համար նշանակում․ այն ավելի շատ եմ սիրում հիշողությունների համար, քան հենց երաժշտության»։
Այս խմբում ռաբիսը ուժեղորեն կապվում էր որոշակի սոցիալական շերտի հետ՝ բարձր մշակույթից տարբեր, սակայն առանց թշնամանքի։ Ինչպես մեկն էր նկարագրել․ «Փոքր մատի վրա երկար եղունգ, ոսկե ատամ, ppzats տղերք, սպիտակ Նիվա, սև Պաջերո, ընձառյուծային պրինտ, վառ ու խիտ շպար, շատ ոսկի, մարդիկ, որոնք օգտագործում են kyank բառը՝ այսպիսի հավաքական պատկեր՝ ազգի «ոչ ամենափայլուն մասի» մասին»։
Նշվում էին նաև էթնիկական ազդեցություններ՝ ռաբիսը դիտվելով որպես արաբական և թուրքական երաժշտությունից սնվող, թեև ոչ միշտ բացասական երանգով։ Այլ սերունդների համեմատ այս տարիքային խումբը ռաբիսին ամենաշատ հարգանքով էր վերաբերվում՝ այն համարելով «տուրք՝ ավագ սերնդին և այդ ժամանակի մաս լինելը»։ Նրանց համար ռաբիսի պատմությունը սիրո մասին չէր, այլ «կյանքի պատմություն՝ առանց վարդագույն ակնոցի»՝ տխուր պատմություն վատ ավարտով։
40–60 տարեկանների խմբում, որտեղ մասնակիցների մեծ մասը սփյուռքից էր, վերաբերմունքը նման էր։ Պատասխանողները արտահայտում էին դրական կամ չեզոք վերաբերմունք, նույնիսկ եթե անձամբ ռաբիս չէին վայելում։ Նրանց համար ռաբիսը հիշեցնում էր Հայաստան այցելությունները կամ սփյուռքյան հավաքները՝ կապված տոնակատարությունների, տոների և հանգստավայրերի հետ։ Մի մասնակից հիշում էր․ «Այն ինձ հիշեցնում է իմ մանկությունը Հայաստանում։ Ես սիրում եմ այն՝ չնայած վաղուց էի հասկացել, որ ռաբիսը «լավ» երաժշտություն չէ՝ ըստ իմ հարազատների, որոնք այն առանձնապես բարձր կարծիքով չէին։ Հիշում եմ՝ մորս քրոջից հարցրեցի․ «Ի՞նչ երաժշտություն է սա, որ դրսից է գալիս»։ Մենք կանգնած էինք բաց պատուհանի մոտ՝ դիտելով, թե ինչպես էին երկու տղամարդ բակում նարդի խաղում, մինչ ռաբիսը գոռում էր փոքր ռադիոյի բարձրախոսներից։ Այդ պահին ես առաջին անգամ գիտակցեցի ռաբիսի գոյությունը, և դա այն քիչ հիշողություններից մեկն է, որ կարողանում եմ դեռ պահել վեց տարեկանում կատարածս այցից։ Ինչպե՞ս կարող եմ չսիրել ռաբիսը»։
Երիտասարդների համեմատ սոցիալական դասային հակադրությունն ավելի հաճախ էր ի հայտ գալիս որպես կրկնվող թեմա։ Ռաբիսը հաճախ դիտվում էր որպես ազգի ավելի պահպանողական մասի երաժշտություն։ Ոմանք նաև ընդունում էին իսլամական հարևանների ազդեցությունը՝ մի քանի երաժիշտ նշելով, որ ռաբիսը «հայկական, թուրքական, քրդական և ադրբեջանական երաժշտության հսկայական խառնուրդ է»։ Մյուսները դրա հարմարվողականությունն ընկալում էին որպես ուժ։ Մի մասնակից նկատեց․ «Ռաբիսը պատմությունն է այն մասին, թե ինչպես են հայերը կարողանում տարբեր ոճեր խառնել՝ ստեղծելով ինչ-որ所谓 նոր հայկական երաժշտություն»։ Կիպրահայ երաժիշտ ու երաժշտագետներից մեկը ռաբիսը բնութագրեց որպես հատկապես «ժողովրդավարական», քանի որ այն սիրված էր ժողովրդի կողմից և չուներ «հայկական» կամ «էլիտար» լինելու հավակնություններ։
Նոստալգիան կարևոր դեր ուներ բոլոր սերունդների համար։ Թե՛ տեղական, թե՛ սփյուռքյան համայնքների համար ռաբիսը հարուցում էր պատկանելության զգացում և ավելի պարզ ժամանակների հիշողություն, երբ մարդիկ միասին էին հաղթահարում դժվարությունները։ Մեկը կիսվեց․ «Ինձ համար ռաբիսը ոչ լուրջ հայկական երաժշտություն է, որը լավագույնն է պահել բազմասերունդ սոցիալական հավաքների կամ ընկերների հետ մեքենայով երթևեկելու համար՝ պատուհանը բաց :). Այն նոստալգիա է բերում հարազատների հետ երջանիկ ժամանակների համար։ Հայաստանում կյանքը երբեք հեշտ չի եղել, բայց ռաբիսը հիշեցնում է, թե ինչպես էին մարդիկ միասին հաղթահարում դժվարությունները և բարձր պահում տրամադրությունը՝ հանգամանքներից անկախ։ Այդպես եմ պատկերացնում դրա ժողովրդականության գագաթը՝ ծանր կյանք, բայց միասին բարձր պահված ոգի»։
60-ականների վերջի և 70-ականների սկզբի սերունդը
Ամենահետաքրքիր պատասխանները եկան 60-ականների վերջում և 70-ականների սկզբում գտնվող մասնակիցներից, որոնք հիմնականում ակադեմիկոսներ, բանասերներ, արվեստագետներ և ուսուցիչներ էին։ Այս խումբը նշանակալի շրջադարձ էր ցույց տալիս ռաբիսի հանդեպ վերաբերմունքում՝ կարծիքները կտրուկ բացասական դառնալով։ Ռաբիսը դիտվում էր ոչ միայն որպես պարզունակ՝ կլիշեացված տեքստերով ու պարզ մեղեդիներով, այլև որպես ցածր խավի ճաշակի արտադրանք՝ կտրուկ հակադրությամբ բարձր մշակույթին։ Մի պատասխանող ռաբիսը անվանեց «երաժշտական ֆասթ ֆուդ»՝ հեշտ լսվող, բայց առանց մտավոր կամ հուզական խորքի։ Ռաբիսի՝ որպես «ցածր մշակույթի» ընկալումը կապվում էր նաև այն ավելի լայն տեսլականի հետ, ըստ որի ռաբիսը ընդունող երիտասարդները «վատ են տեղեկացված ժամանակակից մշակութային միտումների մասին, հեռու են գրքեր կարդալուց, դասական և ժողովրդական երաժշտության համերգներ այցելելուց, պատկերասրահներից ու ցուցահանդեսներից»։
Ռաբիսի քննադատությունը դուրս էր գալիս երաժշտության սահմաններից և խորապես կապված էր դասի ու էթնիկության հարցերի հետ։ Պատասխանողները պնդում էին, որ ռաբիսը իրականում հայկական երաժշտություն չէ, այլ արաբական, թուրքական և ադրբեջանական հարմոնիաների խառնուրդ՝ վատ գրված հայերեն տեքստերով ու մուղամի ազդեցությամբ։ Էթնիկության հետ կապված այս քննադատությունը հաճախ միահյուսված էր դասային տարբերությունների և սովետականացման հետ, քանի որ շատերը ռաբիսը տեսնում էին որպես ցածր խավի կողմից օտար մշակույթների երաժշտությանը զիջում։ Մեկը պատմում էր․ «Ռաբիսի ժողովրդականության գագաթը 1960–1980 թվականներին էր, երբ ադրբեջանցի երգիչները Երևանում լսողների համար լեփ-լեցուն մարզադաշտեր էին հավաքում։ Այդ տարիներին ամեն օր ժամը 2-ին Երևանի տաքսիստները գալիս էին ավտոկայանատեղի՝ լսելու Զեյնաբ Խանլարովային, Շովքաթ Ալաքբարովային և այս ժանրի այլ նշանավոր ներկայացուցիչների»։
Մեկ այլ կողմն այն էր, որ շատ պատասխանողներ Բաքվից էին, բայց համալսարան էին գնացել Երևանում։ Բաքվից լինելու պատճառով նրանք հպարտորեն հիշում էին քաղաքի կոսմոպոլիտ ենթամշակույթը։ Նրանք իրենց հստակ դիրքավորում էին արևմտյան մշակութային ոլորտում՝ հիշատակելով իրենց հիացմունքը The Beatles-ի, Շառլ Ազնավուրի, The Rolling Stones-ի և Jesus Christ Superstar մյուզիքլի հանդեպ։ Նրանք նաև Երևանը դիտում էին որպես արևմտյան փոփ մշակույթի մտավոր կենտրոն․ «60-ականների Երևանը երաժշտության առումով շատ լուսավորված էր՝ ԱՄՆ-ից, Ֆրանսիայից, Սիրիայից, Լիբանանից․ հարազատները, որոնց բախտ էր վիճակվել ունենալ, փաթեթներ էին ստանում ջինսերով ու սկավառակներով»։
Այսպիսով, շատերը ռաբիսը կապում էին աշխատավորական երիտասարդության հետ, որոնք կարծրատիպորեն ներկայացվում էին՝ վատ որակի ռուսական Նիվա մեքենաներով վարելով ու բարձրաձայն երաժշտություն միացնելով։ Նրանք նաև ռաբիսը անտեսում էին որպես ստորադաս՝ սովետական համակարգի համատեքստում․ «Ինձ պաշտոնական սովետական մշակույթը չէր հետաքրքրում... դա blatnoi երաժշտություն էր»։ Այստեղ դասային տարբերություններն էլ ռաբիսը կապում էին սովետական փոփ մշակույթի հետ, ինչպես բացատրեց մի պատասխանող․ «Սովետական փոփը արհամարհում էի՝ որպես երկրորդական ու ցածրորակ։ Ռաբիս ստիպված էի լսել պիոներական ճամբարում, որտեղ գյուղի երեխաները ակորդեոն էին նվագում ու քաղցր երգեր երգում։ Կա՛ր հստակ սոցիալական աստիճանակարգ՝ ինտելիգենտ — ոչ ինտելիգենտ»։
Հետաքրքիր է, որ պատասխանողներից մեկը մտահոգություն արտահայտեց, թե ռաբիսը վկայում է հայ երիտասարդական մշակույթի ավելի լայն տեղաշարժի մասին։ Նա վախենում էր, որ երիտասարդները հրաժարվում են արևմտյան արժեքներից․ «Ընդհանուր առմամբ, ռաբիսը արժեք ունի որպես ստորին շերտերի, աշխարհիկ մշակույթ, որը պետք է վերլուծել և ուսումնասիրել։ Ցավոք, հեռանալով ռուս-սովետական մշակութային վեկտորից և չձեռք բերելով լայն եվրոպականը՝ երիտասարդներն ավելի ու ավելի են արևելայնանում՝ սերիալներ դիտելով, իսկ երաժշտությունը դառնում է դրա մշակութային անալոգը»։
Միևնույն ժամանակ, մի պատասխանող՝ Բաքվից հայ, տարբերակում էր իրեն Հայաստանի հայերից։ Ռաբիսը նրա՝ արդեն անհետացած մշակույթի արդյունքն էր, որը նա առանձնապես չէր սիրում, բայց որոշ չափով հարգում էր․ «Հայաստանի հայերը մենաշնորհել են հոգևոր ու մշակութային կյանքի պատմությունն ու երևույթները մեկնաբանելու իրավունքը։ Ռաբիսը, ինձ թվում է, Բաքվի քաղաքային հայերի բուրժուական արվեստի ծագումն է, ապա Կիրովաբադի և ադրբեջանական այլ քաղաքների։ Այն Ղարաբաղի հայերի երաժշտության փոխակերպում է՝ ոճերի խառնուրդ, որը շեղվել է դեպի թուրքական և հնարավոր է՝ իրանական երաժշտություն»։ Նա նաև բացատրեց, որ ջարդերից հետո ռաբիսը հայերի հետ միասին տարածվեց աշխարհով մեկ, բայց այդ ընթացքում «պրիմիտիվացվեց»։
Եզրակացություն
Այս սերունդները համեմատելիս տեսնում ենք, թե ինչպես կարող է երաժշտությունը ձևավորել անցյալի մեր ընկալումները և կառուցումները։ Ժամանակի ընթացքում երաժշտության մեջ սոցիալական սահմանները կարծես փոքրանում են։ Այն նաև ցույց է տալիս, որ ավելի ազատ հասարակության մեջ, որտեղ մեզ վրա ավելի քիչ բան է պարտադրվում կամ թելադրվում, մենք կարող ենք ավելի բարյացակամ լինել տարբեր տեսակի երաժշտության նկատմամբ։ Երաժշտությունն այլևս պարտադիր չէ, որ սպառնալիք լինի կամ ներկայացնի ագրեսիվ ինչ-որ բան, ինչպես ռաբիսն էր 1960-ականների ինտելիգենտ երիտասարդության համար։ Հնարավոր է՝ եթե փորձենք այս նշանակությունները՝ հատկապես երաժշտությանը վերաբերող,— միաժամանակ, նույն վայրում, «թարգմանել» միմյանց լեզվով, ավելի մեծ հույս կունենանք՝ սերունդների և մշակութային համատեքստերի միջև միմյանց հասկանալու համար։
Բոլորը կարող են մասնակցել Ռաբիսի վերաբերյալ հետազոտությանը՝ լրացնելով անանուն հարցաթերթիկը այստեղ՝ հայերեն, անգլերեն կամ ռուսերեն։
Հղումներ․
Պատմություններ
