Դիմակայությունը Էջմիածնում և իրավապահ համակարգի գործիքայնացումը

Տիգրան Գրիգորյան

Վերջին օրերին Հայաստանի իշխող կուսակցության և Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջև առճակատումը հասել է սրացման նոր մակարդակի։ Դեկտեմբերի 17-ին մի խումբ արքեպիսկոպոսներ, որոնք ավելի վաղ հրապարակավ պահանջել էին Գարեգին Բ կաթողիկոսի հրաժարականը և հանդիպել վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ, հանդես եկան հայտարարությամբ՝ կոչ անելով հանրությանը հաջորդ օրը՝ դեկտեմբերի 18-ին, հավաքվել Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում՝ պահանջելու կաթողիկոսի հրաժարականը։

Կարճ ժամանակ անց Արագածոտնի թեմը, որը հավատարիմ է մնացել Գարեգին Բ-ին, հայտարարեց, որ դեկտեմբերի 18-ին Բյուրականի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում նախատեսված միասնական աղոթքը տեղի չի ունենա։ Փոխարենը այն կանցկացվի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում՝ ժամը 17:00-ին: Թեմը կոչ արեց հավատացյալներին ներկա գտնվել և միասին աղոթել «կալանավորված հոգևորականների, գերեվարված հայրենակիցների և Հայ Առաքելական Եկեղեցու անսասանության համար»։ Շուտով հայտնի դարձավ, որ արարողությանը ներկա կլինի հենց ինքը՝ Գարեգին Բ կաթողիկոսը։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի ընդդիմության հիմնական դերակատարները հանդես եկան սեփական կոչերով՝ հորդորելով աջակիցներին դեկտեմբերի 18-ին ժամը 17:00-ին ներկա գտնվել Էջմիածնի Մայր Տաճարի տարածքում։

Արդյունքում, հաջորդ օրը տաճարի մոտ հավաքվեցին երկու տարբեր խմբեր։ Առաջինը և զգալիորեն ավելի բազմամարդը կաթողիկոսի կողմնակիցներն էին, այդ թվում՝ տարբեր ընդդիմադիր ուժերի ներկայացուցիչներ և համակիրներ։ Երկրորդ խմբում կաթողիկոսի հրաժարականը պահանջողներն էին, ներառյալ՝ իշխանական ճամբարի ներկայացուցիչները և նրանց աջակիցները։

Աղոթքի ժամանակ Գարեգին Բ կաթողիկոսը գտնվում էր Մայր Տաճարի ներսում։ Դրսում լսվում էին երկու խմբերի հակադիր վանկարկումները։ Կաթողիկոսի մուտքը տաճար խոչընդոտելու որոշ ցուցարարների փորձերը կանխվեցին։

Մինչդեռ կաթողիկոսի հրաժարականը պահանջող արքեպիսկոպոսները տաճարի տարածք ժամանեցին մեքենաներով։ Նրանց ուղեկցում էին զգալի թվով անվտանգության աշխատակիցներ, որոնք քաղաքացիական հագուստով էին։ Կաթողիկոսի աջակիցների բարձրաձայն և թշնամական վանկարկումների ներքո մոտենալով տաճարին՝ նրանք վերահաստատեցին իրենց հրաժարականի պահանջը, դիմումը հանձնեցին Մայր Աթոռի դիվանատուն և հեռացան տարածքից։ Առճակատումն ավարտվեց առանց լուրջ բախումների։

Հատկանշական է, որ Մայր Աթոռում հանրահավաք անցկացնելու գաղափարը ամիսներ առաջ առաջինը հրապարակավ արտահայտել էր վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը՝ Եկեղեցու հետ առճակատման սկզբնական փուլում։ Այն ժամանակ նա առաջարկել էր մի խումբ հավատացյալների հետ միասին մասնակցել նման հանրահավաքի։ Սակայն այդ նախաձեռնությունը հաջորդող ամիսներին այդպես էլ չիրականացվեց։

Այն փաստը, որ հանրահավաքն ի վերջո կայացավ առանց Փաշինյանի մասնակցության, հավանաբար վկայում է իշխանությունների փորձի մասին՝ իրավիճակը ներկայացնել որպես ներեկեղեցական վեճ և խուսափել Եկեղեցու ներքին գործերին ուղղակի միջամտության վերաբերյալ աճող մեղադրանքներից։

Այնուամենայնիվ, թե՛ նախկինում, թե՛ ներկայիս զարգացումներում դժվար է այս գործընթացը դիտարկել որպես զուտ ներեկեղեցական՝ հաշվի առնելով պետական ինստիտուտների և կառավարության հետ փոխկապակցված դերակատարների ակնհայտ ներգրավվածությունը։

Էջմիածնի հավաքին ներկա էին իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության բազմաթիվ անդամներ և աջակիցներ։ Նրանց թվում էին ՔՊ-ական քաղաքապետեր Գարիկ Սարգսյանը (Վեդի) և Տավրոս Սափեյանը (Թալին), որոնք կաթողիկոսի դեմ բողոքի ցույցին մասնակցում էին աշխատանքային ժամերին:

Սափեյանն ուշադրություն գրավեց նաև իր կոպիտ վարքագծով՝ ներառյալ հանրահավաքի ընթացքում այլոց հասցեին հնչեցրած վիրավորանքներն ու հայհոյանքները։ Սա հատկապես հատկանշական է այն համատեքստում, որ «Քաղաքացիական պայմանագիրը» վերջերս ընդունել է էթիկայի կանոնագիրք, ինչը հարցեր է առաջացնում՝ արդյո՞ք նրա վարքագիծը կստանա որևէ ներքին գնահատական կամ հետևանքներ։

Իշխանությունների ազդեցության ևս մեկ հստակ ցուցիչ էր անվտանգության ուժերի ներգրավվածությունը։ «Ազատություն» ռադիոկայանը նույնականացրել է քաղաքացիական հագուստով մի քանի անձանց, որոնք ուղեկցում էին կաթողիկոսի հրաժարականը պահանջող հոգևորականներին տաճարի տարածք և ակտիվորեն խոչընդոտում էին լրագրողների աշխատանքը։

Նույնականացվածների թվում էին ոստիկանության հատուկ նշանակության ուժերի ծառայողներ (առավել հայտնի որպես «կարմիր բերետավորներ»), ինչպես նաև Ազգային անվտանգության ծառայության (ԱԱԾ) աշխատակիցներ։ Այս մարմինների մասնակցությունը չունի որևէ ակնհայտ իրավական հիմնավորում և կարող է բացատրվել միայն քաղաքական հրահանգով։

ԱԱԾ-ն և արքեպիսկոպոս Եզրաս Ներսիսյանի գործը

ԱԱԾ-ի մասնակցությամբ հերթական դրվագը տեղի ունեցավ դեկտեմբերի 19-ին։ Ի պատասխան իշխանական civic.am լրատվամիջոցի հարցման՝ ԱԱԾ-ն հրապարակեց մի փաստաթուղթ, որով պնդում էր, թե արքեպիսկոպոս Եզրաս Ներսիսյանը՝ կաթողիկոսի եղբայրը և Ռուսաստանի ու Նոր Նախիջևանի թեմի առաջնորդը, 1986-1988-ին համագործակցել է խորհրդային ՊԱԿ-ի (KGB) հետ։

Civic.am-ի հրապարակման մեջ մեջբերվում էր նաև ԱԱԾ-ն, որն ըստ առկա տեղեկությունների հայտարարել էր, թե արքեպիսկոպոս Եզրաս Ներսիսյանը ներկայումս կապեր է պահպանում օտարերկրյա հետախուզական ծառայությունների ներկայացուցիչների հետ, ինչը կարող է սպառնալիք հանդիսանալ Հայաստանի անվտանգությանն ու ազգային շահերին։

Նույնիսկ մի կողմ դնելով հրապարակված փաստաթղթի իսկության վերաբերյալ հարցերը (որոնք անհիմն չեն՝ հաշվի առնելով անցյալի դեպքերը, երբ իրավապահները հրապարակել էին ապակողմնորոշիչ տեղեկություններ, այդ թվում՝ արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստանյանի գործով), հատկանշական է, որ հրապարակված փաստաթուղթը կարծես թե ավելի ուշ ժամանակի տեղեկանք է, այլ ոչ թե բնօրինակ փաստաթուղթ ենթադրյալ համագործակցության մասին, հատկապես որ այն հայերեն է։ Ենթադրելով, որ թե՛ փաստաթուղթը, թե՛ մեղադրանքները ճիշտ են, գործը միևնույն է լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում պետական ինստիտուտների գործունեության և իրավապահ մարմինների քաղաքականացման վերաբերյալ։

Առաջին խնդիրը նման տեղեկատվության ընտրողական հրապարակումն է։ Ընդամենը մեկուկես ամիս առաջ ՍիվիլՆեթը նմանատիպ հարցում էր ուղարկել ԱԱԾ-ին՝ արքեպիսկոպոս Եզրաս Ներսիսյանի վերաբերյալ։ Այն ժամանակ ԱԱԾ-ն մերժել էր տեղեկատվության տրամադրումը՝ վկայակոչելով անձնական և ընտանեկան գաղտնիքի պաշտպանությունը։ Ինչպես ցույց է տալիս ներկայիս դեպքը, երբ քաղաքական նպատակահարմարությունը փոխվում է, գաղտնիության և անձնական կյանքի վերաբերյալ մտահոգություններն արագորեն նահանջում են։

Երկրորդ խնդիրն ընտրողականությունն է։ Կա՛մ ընդունվում է քաղաքական որոշում՝ իրականացնելու համապարփակ լյուստրացիայի գործընթաց (ինչպես եղել է մի շարք հետկոմունիստական երկրներում), կա՛մ ընտրովի բացահայտումը դառնում է հերթական վարչական գործիքը, որն իշխող կուսակցությունը կիրառում է իր հակառակորդների դեմ։

Այս իրավիճակի ամենամտահոգիչ կողմն այն է, որ ԱԱԾ-ն, իշխանամետ լրատվամիջոցի միջոցով, փաստացի պնդում է, թե տեղեկություններ ունի օտարերկրյա հետախուզությունների հետ համագործակցող կոնկրետ անձանց մասին, սակայն տարիներ շարունակ որևէ գործողություն չի ձեռնարկել։ Տեղեկատվությունը դարձավ արդիական միայն կառավարության և Եկեղեցու միջև առճակատման սուր փուլում։

Այլ կերպ ասած՝ իշխանությունների և եկեղեցական ղեկավարության միջև քաղաքական հակամարտության բացակայության պայմաններում այս իրավիճակը, ըստ ամենայնի, ընդունելի է համարվել Հայաստանի անվտանգային կառույցների կողմից։ Այժմ էլ, իրավական գործընթացների փոխարեն, արձագանքը տրվում է հանրահավաքների և համակարգված մեդիաարշավների տեսքով։

Դժվար է պատկերացնել գործող ժողովրդավարական համակարգ, որտեղ օտարերկրյա հետախուզությունների հետ համագործակցության մեղադրանքներին պատասխանում են ոչ թե դատական մեխանիզմներով, այլ քաղաքական մոբիլիզացիայի և տեղեկատվական պատերազմի միջոցով։

Այս բոլոր զարգացումները հուշում են, որ այն, ինչ տեղի է ունենում, ոչ թե արտաքին սպառնալիքներին կամ օտարերկրյա ազդեցությանը հակազդելու փորձ է, ինչպես պնդում են իշխող կուսակցության ներկայացուցիչները, այլ ներքաղաքական պայքար, որտեղ իշխանությունները կիրառում են բոլոր հասանելի միջոցները՝ կաթողիկոսի հրաժարականին հասնելու համար։

Այս նպատակով Ազգային անվտանգության ծառայության և իրավապահ այլ մարմինների օգտագործումը հակասահմանադրական է և սկզբունքորեն հակաժողովրդավարական։ Անվտանգային կառույցների ակտիվ ներգրավվածությունը քաղաքական առճակատումներին շարունակվում է, ինչը ցուցադրվեց Էջմիածնի դիմակայության ժամանակ նրանց դերակատարմամբ և արքեպիսկոպոս Եզրաս Ներսիսյանի վերաբերյալ տեղեկատվության հրապարակմամբ։

Անվտանգության ծառայությունների օգտագործումը ներքաղաքական նպատակներով ավտորիտար և տոտալիտար համակարգերի բնորոշ հատկանիշն է։ Նման գործելաոճի նորմալացումը միայն կարագացնի Հայաստանի ժողովրդավարական հետընթացը և կխորացնի երկրի սահուն անցումը դեպի ավտորիտարիզմ։

«Democracy Watch»-ը ՍիվիլՆեթի և Ժողովրդավարության ու անվտանգության տարածաշրջանային կենտրոնի համատեղ նախաձեռնությունն է: