Պատերազմներն անպայման չէ, որ ավարտվեն բանակցություններով. Դոմինիկ Լիվեն

Ստորև ներկայացված է բրիտանացի նշանավոր պատմաբան Դոմինիկ Լիվենի՝ 2025-ի հոկտեմբերի վերջին հրապարակված դասախոսության համառոտագիրը, որում նա խոսում է պատերազմների, բանակցությունների և աշխարհակարգի մասին։

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ պատերազմները միշտ չէ, որ ավարտվում են բանակցություններով։ Հատկապես այն դեպքերում, երբ պատերազմները գոյաբանական են, կայսերական բնույթի կամ հիմնված են ինքնիշխանության և ինքնության հարցերի վրա, դրանց ելքը սովորաբար որոշվում է ուժով, տոկունությամբ և պարտությամբ, այլ ոչ թե փոխզիջումով։ Այս օրինաչափությունը հատկապես ակնհայտ է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտության օրինակով։

Արևմտյան գերիշխանությունը ձևավորվել է հաղթանակներով, ոչ թե փոխզիջումներով

Լիվենը ներկայիս զարգացումները քննարկում է պատմական երկար շրջանակում։ Նրա պնդմամբ՝ ժամանակակից միջազգային կարգը ձևավորվել է ոչ թե բանակցված համաձայնություններով, այլ վճռական պատերազմներով, որոնք ունեցել են հստակ հաղթողներ և պարտվողներ։ Արևմտյան և դրա ներսում անգլո-ամերիկյան գերիշխանությունը ձևավորվել է ռազմական բախումների արդյունքում՝ սկսած 18-րդ դարի Յոթնամյա պատերազմից և ամրապնդվել հաջորդական մարտահրավերների պարտությամբ։

Նապոլեոնյան պատերազմները, Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները, ինչպես նաև Սառը պատերազմը չեն ավարտվել հավասարների միջև կնքված հավասարակշռված համաձայնություններով։ Դրանք ավարտվել են այն պահին, երբ կողմերից մեկը պարտվել կամ սպառվել է անդառնալիորեն։ Բանակցությունները հաջորդել են մարտի դաշտում արդեն իսկ որոշված արդյունքին։

Լիվենի համոզմամբ՝ պատմական հենց այս իրողությամբ է բացատրվում, թե ինչու է այսօր գործող համաշխարհային կարգը ճնշման տակ։ Այն հիմնված է անցյալի հաղթանակների վրա, որոնց լեգիտիմությունն ու կիրառելիությունը աստիճանաբար մաշվում են։

Նախկինում Արևմուտքի գերիշխանությունը պահպանվում էր հսկայական առավելության շնորհիվ՝ արդյունաբերական, ֆինանսական, ծովային և ժողովրդագրական։ Այդ առավելությունը թույլ էր տալիս համատեղել աշխարհաքաղաքական հաղթանակը ներսում գործող լիբերալ քաղաքական համակարգերի հետ։ Այսօր այդ տարբերությունը զգալիորեն կրճատվել է։ Աճող ուժերը, հատկապես Չինաստանը, մարտահրավեր են նետում արևմտյան գերիշխանությանը մի միջավայրում, որտեղ հաղթանակն այլևս երաշխավորված չէ, իսկ փոխզիջումը՝ դժվար պարտադրելի։

Լիվենը նշում է՝ բանակցությունները հազվադեպ են այն մեխանիզմը, որով ձևավորվում է կարգ։ Դրանք սովորաբար պարզապես լեգիտիմացնում են ուժով պարտադրված արդյունքները։ Պատերազմի բնական ավարտը որպես բանակցություն ընկալելը նշանակում է սխալ հասկանալ, թե ինչպես են ձևավորվում միջազգային համակարգերը և ինչպես են դրանք քայքայվում։

Հետկայսերական պատերազմներ․ Հայաստանի և Ադրբեջանի օրինակը

Լիվենը հատուկ ուշադրություն է դարձնում հետկայսերական հակամարտություններին, որոնք նա համարում է ամենակայուն և ամենաբռնի պատերազմների տեսակներից մեկը։ Դրանք ծագում են կայսրությունների փլուզումից հետո՝ թողնելով չլուծված սահմաններ, վիճարկվող ինքնություններ և մրցակցող պատմական հավակնություններ։ Հրադադարներն ու դիվանագիտական ձևաչափերը կարող են նման պատերազմները «սառեցնել» երկար ժամանակով, սակայն հազվադեպ են դրանք լուծում։

Ըստ Լիվենի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտությունը դրա հստակ օրինակն է։ 1990-ականների սկզբի առաջին պատերազմից հետո հակամարտությունը մտավ երկարատև սառեցված փուլ։ Միջազգային միջնորդությամբ բանակցությունները շարունակվեցին գրեթե երեք տասնամյակ՝ ստեղծելով հարաբերական կայունության տպավորություն և ակնկալիք, որ հնարավոր է փոխզիջումային լուծում։

Սակայն, ըստ Լիվենի, բանակցությունները չորոշեցին արդյունքը։ Վճռորոշ գործոնը ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունն էր։ Ադրբեջանի նավթային եկամուտները նրան հնարավորություն տվեցին երկարաժամկետ ռազմական արդիականացման, առաջադեմ զինատեսակների ձեռքբերման և բարձր օպերատիվ կարողությունների զարգացման։ Հայաստանը, հակառակը, չուներ համարժեք արտաքին աջակցություն և տեխնոլոգիական ներուժ։

Երբ ուժերի հարաբերակցությունը կտրուկ փոխվեց, հակամարտությունը չավարտվեց բանակցությունների սեղանի շուրջ։ Այն ավարտվեց բացարձակ ռազմական հաղթանակով՝ նախ 2020-ի պատերազմում, ապա վերջնականապես 2023-ին՝ Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ հայկական վերահսկողության փլուզմամբ և հայ բնակչության տեղահանմամբ։ Դիվանագիտությունը ոչ կանխեց այս ելքը, ոչ էլ էականորեն ձևավորեց այն։ Այն պարզապես հետևեց իրադարձություններին։

Լիվենի համար այս դեպքը ընդգծում է մեկ հիմնական դաս՝ սառեցված հակամարտությունները պարտադիր չէ, որ շարժվեն դեպի փոխզիջում։ Դրանք հաճախ պահպանվում են այնքան ժամանակ, մինչև կողմերից մեկը ձեռք բերի ուժով վերջնական արդյունք պարտադրելու կարողություն։

Ուկրաինա և Ռուսաստան․ պատերազմ, որը կարող է «մաքուր» ավարտ չունենալ

Լիվենը նույն պատմական շրջանակն է կիրառում Ուկրաինայի պատերազմի նկատմամբ։ Նա թյուր է համարում այն մտայնությունը, որ հակամարտությունը բնականորեն կավարտվի բանակցված խաղաղությամբ։ Ըստ Լիվենի՝ պատերազմը նման է Եվրոպան 1916-ին մաշեցնող դիմակայությանը, որի ելքը կախված է տնտեսական դիմացկունությունից, քաղաքական համախմբվածությունից և արտաքին աջակցության շարունակականությունից, այլ ոչ թե միայն մարտավարական հմտությունից։

Լիվենի կարծիքով՝ սա նաև հետկայսերական պատերազմ է, իսկ որոշ առումներով՝ կայսերական ժառանգության համար պայքար։ 

Լիվենը նշում է, որ Վլադիմիր Պուտինի այն պնդումը, թե ռուսներն ու ուկրաինացիները «մեկ ժողովուրդ» են, պատմականորեն մոտ 90 տոկոսով անհիմն է. «Եթե շատ հետ գնանք՝ մոտ հազար տարի, ապա ճիշտ է, որ ռուսական պետականության և Ռուս ուղղափառ եկեղեցու ամենավաղ ակունքները այն տարածքում էին, որն այսօր Ուկրաինա է։ Այդ ժամանակաշրջանում Կիևյան Ռուսիայում ապրող բնակչությունը, անշուշտ, մշակութային և կրոնական առումով ավելի մոտ էր միմյանց, քան օրինակ՝ Անգլիայում ապրող անգլո-սաքսոններն ու սկանդինավները»։ Սակայն, ըստ Լիվենի, պատմական այս փաստը գրեթե որևէ արդիական քաղաքական նշանակություն չունի։ Ի տարբերություն Անգլիայի, որը հազար տարի շարունակ ապրել է մեկ թագի ներքո և վաղուց ինտեգրված էր որպես միասնական պետություն, ուկրաինական տարածքների մեծ մասը երբեք չի եղել Մոսկվայի իշխանության ներքո մինչև 17-րդ դարի կեսերը, և անգամ այդ ժամանակ կառավարումը երկար տարիներ եղել է սահմանափակ և ոչ ամբողջական։ Ավելին՝ Ուկրաինայի բնակչության մոտ մեկ քառորդը երբեք չի ապրել ռուսական իշխանության ներքո մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

Լիվենի եզրակացությունն այն է, որ Կիևյան Ռուսիայի պատմական ժառանգության վրա հիմնված «մեկ ժողովուրդ» թեզը ժամանակակից քաղաքականության մեջ օգտագործվում է ոչ թե պատմական ճշգրտության, այլ կայսերական և ազգայնական նարատիվների արդարացման համար։ Հակասականորեն, հենց Ռուսաստանի ներխուժումն է, որ Ուկրաինային տվել է այն, ինչ նա նախկինում լիարժեք չէր ունեցել՝ համախմբող ազգային ինքնություն և հերոսական դիմադրության պատմություն՝ ուղղված Ռուսաստանի դեմ։

Լիվենը չի բացառում, որ Ուկրաինան կարող է հայտնվել երկարատև սառեցված հակամարտության մեջ, որը պարբերաբար կվերածվի նոր բռնությունների, այլ ոչ թե հասնի հստակ խաղաղ կարգավորման։ Միաժամանակ, հնարավոր է նաև կողմերից մեկի բացարձակ հաղթանակ՝ կախված Արևմուտքի աջակցության կայունությունից և Ռուսաստանի՝ կորուստներ կլանելու կարողությունից։

Մի կարևոր արդյունք, սակայն, արդեն անդառնալի է։ Պատերազմը ամրապնդել է ուկրաինական ազգային ինքնությունը։ Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինային տվել է այն, ինչ նա պատմականորեն չուներ՝ համախմբող դիմադրության միֆ՝ հիմնված ընդհանուր զոհողության վրա։ Սա, պարադոքսալ կերպով, ավելի է նվազեցնում ապագա փոխզիջումների հնարավորությունը և բարձրացնում հակամարտության գինը։

Բանակցությունները հետևում են ուժին, ոչ թե հակառակը

Լիվենի դասախոսության հիմնական նախազգուշացումը ուղղված է ոչ միայն պատմաբաններին, այլև քաղաքական որոշում կայացնողներին։ Պատերազմը որպես բանակցությամբ ավարտվող գործընթաց ընկալելը կարող է բերել ռազմավարական սխալ հաշվարկների։ Շատ դեպքերում դիվանագիտությունը կառավարում է հետևանքները, ոչ թե որոշում արդյունքները։

Այն պատերազմները, որոնք մղվում են ինքնիշխանության, կայսրության կամ գոյատևման համար, հակված են ավարտվելու հաղթանակով, պարտությամբ կամ սպառմամբ, այլ ոչ թե փոխադարձ համաձայնությամբ։ Լեռնային Ղարաբաղի փորձը, ինչպես նաև Ուկրաինայի պատերազմի անորոշ ընթացքը, կրկին հաստատում են այս օրինաչափությունը։

Լիվենի եզրակացությունը անհարմար է՝ պատմությունը որևէ երաշխիք չի տալիս, որ պատերազմները կավարտվեն մաքուր, մարդասիրական կամ փոխզիջումային ճանապարհով։ Ավելի հաճախ դրանք ավարտվում են այն պահին, երբ ուժի հարաբերակցությունը վերջնականապես որոշվում է, և միայն դրանից հետո է այդ իրողությունը ձևակերպվում դիվանագիտական լեզվով։

…

Դոմինիկ Լիվենը բրիտանացի պատմաբան է, որը մասնագիտացած է Ռուսաստանի, կայսրությունների և պատերազմի պատմության մեջ։ Նա Քեմբրիջի համալսարանի ավագ գիտաշխատող է և Բրիտանական ակադեմիայի անդամ։ Իր ուսումնասիրություններում Լիվենը վերլուծում է, թե ինչպես են մեծ պատերազմները ձևավորել միջազգային կարգը և ինչպես են կայսրությունների փլուզումները հանգեցրել երկարատև և բռնի հետցնցումների։

Հոդվածը կարդացե՛ք անգլերեն՝ Wars Do Not Reliably End in Negotiations: From Karabakh to Ukraine

Կարեն Հարությունյան