Հայաստանում մոդուլյար ատոմակայան կառուցելու հավանականությունը չափազանց փոքր է. նախկին փոխնախարար

Արշալույս Մղդեսյան

Հայաստանում մոդուլյար ատոմակայան կառուցելու հավանականությունը չափազանց փոքր է, քանի որ նման կայաններ դեռ որևէ տեղ չեն կառուցվել. այս մասին ասաց էներգետիկայի մասնագետ Հակոբ Վարդանյանը, որը Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունում մինչև 2024-ի հոկտեմբերը համակարգել է էներգետիկայի ոլորտը։

Չորեքշաբթի Երևանում ՍիվիլՆեթի կազմակերպած «Հայաստանի էներգետիկ անվտանգությունը. մարտահրավերներ և լուծումներ» թեմայով քննարկմանը Վարդանյանն ընդգծեց, որ միջուկային նոր էներգաբլոկի տեխնոլոգիական ընտրության հարցում պետք է զգուշավոր մոտեցում ունենալ, մասնավորապես՝ մոդուլյար ռեակտորների հարցում։ «Մոդուլյար ռեակտորները դեռ լիովին փորձարկված չեն, դրանց կառուցումը տնտեսական մեծ ռիսկեր է պարունակում, իսկ Հայաստանը չի կարող իրեն թույլ տալ թանկարժեք և չփորձարկված տեխնոլոգիաներ»,- ասաց նա։

Հայաստանի կառավարությունը հրապարակայնորեն քննարկում է մոդուլյար ատոմակայան կառուցելու հնարավորությունը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը 2024-ի սեպտեմբերին հայտարարեց երկրում փոքր մոդուլային ատոմակայան կառուցելու ռազմավարական որոշման մասին։ 

Հակոբ Վարդանյանը զգուշացնում է մոդուլային կայանների հետ կապված խնդիրների մասին։ «Մոդուլային կայանների բոլոր նախագծողները վերջին վեց տարվա ընթացքում միշտ ասում են՝ մյուս տարի պատրաստ է լինելու։ Որևէ մեկի մոտ դեռևս պատրաստ չէ»,- ասում է նա՝ հավելելով, որ միայն մեկ ընկերություն՝ ամերիկյան NuScale-ն է ստացել անհրաժեշտ բոլոր արտոնագրերը, սակայն նույնիսկ ԱՄՆ-ում չի կառուցվել նախատեսված մոդուլային կայանը՝ կապիտալ մեծ ծախսերի պատճառով։

Լուսանկարում՝ Հակոբ Վարդանյանը

Վարդանյանը նշեց, որ մոդուլային էներգաբլոկի շուրջ քննարկումները կարող են լինել արտաքին քաղաքական մոտեցման և արևմտյան գործընկերների հետ համագործակցության փորձ և «մենք պետք է չափազանց զգույշ լինենք նման որոշում կայացնելու հարցում»։

Արևմտյան տեխնոլոգիաներով Հայաստանում նոր ատոմակայան կառուցելու գաղափարի շուրջ քննարկումներն ակտիվացան միջուկային ոլորտում հայ-ամերիկյան գործակցության խորացմանը զուգահեռ, որոնց փաստաթղթային արտահայտությունը հունվարին Վաշինգտոնում Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ստորագրված ռազմավարական գործակցության մասին համաձայնագիրն է։ Այն, ի շարս այլ ոլորտների, համագործակցություն է նախատեսում քաղաքացիական միջուկային տեխնոլոգիաների ոլորտում։

«Երբ ասում ենք մոդուլյար ատոմակայան, միշտ պատկերացնում ենք արևմտյան տեխնոլոգիաներ»,- ասաց Վարդանյանը՝ հավելելով, որ պայմանական 100 մոդուլյար ծրագրերից թերևս հինգն է իրական մոդուլյար, մնացածը պարզապես փոքր բլոկներ են։ «Փոքր էներգաբլոկների ռուսական տեխնոլոգիաներ էլ կան։ Այնպես չէ, որ եթե ընտրեցինք փոքրը, մոդուլյարը, այն անպայման պետք է լիննի արևմտյան։ Որոշումը պետք է կայացնել այս բոլոր հանգամանքները հաշվի առնելով»,- ասաց նախկին փոխնախարարը։ 

Ատմոակայանի ընտրություն՝ տնտեսական նպատակահարմարությամբ

Հարավային Կովկասում միակ՝ Մեծամորի ատոմակայանը (ՀԱԷԿ) շահագործման է հանձնվել 1976-ին։ 1988-ի երկրաշարժից հետո դրա շահագործումը դադարեցվեց, էներգաբլոկներից մեկը՝ կոնսերվացվեց։ 1990-ականների երկրորդ կեսին շահագործվեց ՀԱԷԿ-ի մեկ էներգաբլոկը՝ 400 Մվտ հզորությամբ, որի շահագործման ժամկետն ավարտվում էր 2016-ին։ Վերազինումից հետո ներկայում շահագործման ժամկետը երկարաձգվել է մինչև 2036-ը՝ ևս երեք տարի ավելացնելու հնարավորությամբ։ ՀԱԷԿ-ը ներկայում ապահովում է Հայաստանում արտադրվող էլեկտրաէներգիայի մոտ ⅓-ը։

Վարդանյանի կարծիքով՝ Հայաստանի համար առավել նպատակահարմար է դիտարկել մինչև 600 Մվտ հզորությամբ կայանների տարբերակը. «Մենք պետք է ունենանք այնպիսի համակարգ, որը բաղկացած կլինի ավելի փոքր կայաններից, ավելի ճկուն և մանևրելու մեծ հնարավորություն ունեցող կայաններից»։

Հակոբ Վարդանյանը կարևորում է նաև համագործակցությունը այն երկրի հետ, որը ի վերջո կառուցելու է ատոմակայանը. «Այդ երկրի հետ հարաբերությունը 60-100 տարի պետք է պահպանենք, քանի որ կա ատոմակայանի սպասարկման և վառելիքի հուսալի մատակարարման խնդիր»։ Նախկին փոխնախարարը նշում է, որ սպասարկողին և վառելիքի մատակարարին փոխել տեսականորեն հնարավոր է, բայց դրանք հավելյալ մեծ խնդիրներ են։

Քննարկման մյուս բանախոս, Էներգախնայողության հիմնադրամի ղեկավար Աստղինե Պասոյանն ընդգծեց, որ նոր ատամոկայան կառուցելու հարցում անպայմանորեն պետք է հաշվի առնել դրա ոչ միայն տեխնիկական հնարավորությունները, այլև տնտեսական նպատակահարմարությունը և երկրի էներգետիկ անվտանգության խնդիրները։ Պասոյանը հատուկ ուշադրություն է հրավիրում որոշումների կայացման գործընթացի վրա. «Դա քաղաքական ընտրություն չէ, տեխնիկատնտեսական խորը հիմնավորում պիտի լինի, որի հիման վրա այդ որոշումը կայացվի և այն չազդի հետագայում Հայաստանի էներգասպառողների վճարած սակագնի վրա»։

Լուսանկարում՝ Աստղինե Պասոյանը

Բանախոսները միաձայն էին, որ Հայաստանում չի կարող 1,000-1,200 Մվտ հզորության ատոմակայան կառուցվել, քանի որ երկրի տնտեսական զարգացման ներկայիս տեմպերը և էներգահամակարգի առանձնահատկությունները դա թույլ չեն տալիս։ Այդպիսի հզորության ատոմակայանը կարող է մոտ 9 մլրդ դոլարի ներդրում պահանջել։ Իսկ տեսականորեն նման հզորության կայանի գործարկման դեպքում տարածաշրջանում պետք է լինեն էլեկտրաէներգիայի արտահանման հնարավորություններ, քանի որ տեղական շուկան փոքր է։ Նման կայանի գործարկումը նաև կխոչըդնոտդի այլընտրանքային էներգետիկայի զարգացումը, այդ թվում՝ արևային։

Read the article in English: Armenia unlikely to build modular nuclear power plant, says former official