Հայկ ԽանումյանՀետխորհրդային տարիներին հայրենադարձության և վերաբնակեցման հարցը հուզել է ոչ միայն հայերիս: Ղազախստանը հաջողությամբ իրականացրել է հայրենադրաձության ծրագիր, որով հաջողվել է մոտ 1 միլիոն ղազախ (օրալման- ղազախերենից՝ հայրենադարձ, վերադարձող) հարևան երկրներից բերել պատմական հայրենիք: Խորհրդային տարիներին, 1920-30-ական թվականներին բռնի կոլեկտիվացումից և սովից հարևան Չինաստան, Մոնղոլիա, Հնդկաստան, Աֆղանստան և այլ երկրներ փախած ղազախների սերունդներն այսօր հնարավորություն ունեն Աստանայի վարած քաղաքականության արդյունքում վերադառնալ պապերի երկիր: «Հայրենակիցներ» դաշնային ծրագրով Ռուսաստանը հետխորհրդային երկրների բնակչության հաշվին լուծում է սեփական ժողովրդագրական խնդիրները: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Գերմանիան, Իսրայելը, Հունաստանը, Լեհաստանը ձեռնամուխ եղան խորհրդային երկրներում բնակված էթնիկ գերմանացիների, հրեաների, հույների, լեհերի հայրենադարձության և ադապտացիայի կազմակերպմանը պատմական հայրենիքներում: Սրանց մեծ մասը հաջողված ծրագրեր են՝ տպավորիչ թվերով:
1990-ականներին հայությունը նույնպես ձեռնամուխ եղավ Արցախի վերաբնակեցման ծրագրերին, սակայն արդյունքները մեզ մոտ այնքան էլ ոգևորիչ չեն:
Ներկայիս տարածքով Արցախի գոյատևման ամենակարևոր երաշխիքն այստեղ հնարավորինս շատ հայ բնակիչ ունենալն է: Այս պարզ ճշմարտությունը հատուկ պարզաբանման կարիք չունի: Արցախյան մի քանի կառավարություններ են խոսացել վերաբնակեցման անհրաժեշտության մասին, սակայն 90-ականներին սկսված գործընթացն այդպես էլ մնացել է 90-ականների մակարդակին, արդյունքում՝ վերաբնակեցման հիմնական ձեռքբերումները պատկանում են հետպատերազմյան առաջին տասնամյակին: Գլխավոր խնդիրը մնում է Արցախի թերբնակեցված շրջաններում բնակֆոնդի բացակայությունը:
Արցախի իշխող շրջանակներում վերաբնակեցումը միայն դեկլարատիվ գործընթաց է՝ Երևանում, Ստեփանակերտում և Սփյուռքում առկա որոշ մտահոգություններ ծածկելու համար: Արցախյան կառավարությունն ունի անարդյունավետության մեծ աստիճան, ինչից էլ բխում է «քիչ մարդ՝ քիչ խնդիր» քաղաքականությունը: Այս տրամաբանությունը չի ենթադրում սոցիալական նոր պարտավորությունների ստանձնում կառավարության կողմից: Սրանից բացի գոյություն չունեն նաև ոչ պետական հիմնադրամներ և միություններ, որոնք կնպաստեին շոշափելի թվով վերաբնակիչների/հայրենադարձների հաստատմանն Արցախում: Էպիզոդիկ ծրագրերի այնուամենայնիվ կարելի է հանդիպել, այդ թվում՝ իշխանական շրջանակների կողմից: Դրանց թվում կարելի է հիշատակել պետական վիճակախաղի ծրագիրը, որի հաջողման դեպքում գումարի կեսը կուղղվի վերաբնակեցվող գոտում տների կառուցմանը: Խոսքը, լավագույն դեպքում, շուրջ երեք տասնյակ տների մասին է: Էական առաջընթաց վերջին տարիների ֆոնին…
Պատմություններ
