Նեթանյահուի իրական նպատակներն Իրանում և քաղաքակրթական աղետի վտանգը 

Վիգէն Չըթըրեան

Հունիսի 13-ին Իրանի դեմ զանգվածային հարձակումներով Իսրայելի սկսած պատերազմի պատրվակը Իսլամական Հանրապետության կողմից միջուկային ռումբի ստեղծումը խոչընդոտելը չէ: Այդ հարձակումը տեղի ունեցավ նախքան ԱՄՆ-ի և իրանական ներկայացուցիչների միջև իրանական միջուկային հարցի վերաբերյալ բանակցությունների վեցերորդ փուլը, որը նախատեսված էր հունիսի 15-ին Օմանում: Իսրայելի հարձակումը ագրեսիայի ակտ է միջազգային իրավունքի ներքո, և ավելի զարմանալին այն է, որ այն տեղի ունեցավ, երբ բարձր մակարդակի բանակցություններ էին ընթանում, և դիվանագիտությունը կարող էր խուսափել պատերազմից, և չկա ապացույց, որ Իրանը մոտ է միջուկային ռումբի ստեղծմանը:

Հարձակումը սկսվեց մոտ 200 իսրայելական ռազմական ինքնաթիռների կողմից, որոնք զանգվածային հարվածներ հասցրին Իրանի խորքերում: Հարվածները թիրախավորեցին իրանական ռազմա-հրամանատարական և վերահսկողական կենտրոններ, ՀՕՊ միջոցներ, օդանավակայաններ և միջուկային օբյեկտներ: Իրանի էներգետիկ ենթակառուցվածքները նույնպես թիրախավորվեցին, ինչպիսիք են Բուշեհրի նավթավերամշակման գործարանը և Հարավային Պարս գազային հանքավայրը, ինչը նշանակում է, որ Իսլամական Հանրապետության եկամտի հիմնական աղբյուրը նույնպես հարձակման տակ է: Իրանցի հարյուրավոր քաղաքացիական անձինք սպանվեցին և վիրավորվեցին: Իսրայելը հաջողությամբ սպանեց իրանցի բազմաթիվ ռազմական առաջնորդների, այդ թվում՝ բանակի գլխավոր շտաբի պետ Մոհամմադ Բաղերիին և Հեղափոխական Գվարդիայի ղեկավար Հոսեյն Սալամիին, ինչպես նաև մի քանի միջուկային գիտնականների: Սա միայն սկիզբն էր, քանի որ Իսրայելի նախնական հայտարարություններում ասվում էր, որ հարձակումները կշարունակվեն առնվազն երկու շաբաթ:

Առեղծված է, թե ինչպես իսրայելական ռազմական ինքնաթիռները կարողացան հարձակվել Իրանի վրա և վերադառնալ իրենց բազաներ: Իսրայելը, թվում է, օգտագործել է իր ամենաարդիական F-35, ինչպես նաև F-15 և F-16 ռազմական ինքնաթիռները, բոլորն էլ ԱՄՆ արտադրության: Բայց այդ օդանավերը չէին կարող հարձակվել Իրանի ներսում գտնվող թիրախների վրա՝ 2000 կմ-ից ավելի հեռավորության վրա, որովհետև F-35-ը 1093 կմ-ից ոչ ավելի շառավիղ, իսկ F-16-ը՝ 550 կմ, ինչը նշանակում է, որ Իսրայելը կա՛մ ստացել է արտաքին աջակցություն՝ օդային վերալիցքավորում (ԱՄՆ-ից), կա՛մ ռազմական բազաներ տարածաշրջանային պետություններից: Ցանկացած դեպքում, Իսրայելը չունի Իրանի դեմ երկարատև օդային արշավի հնարավորություններ առանց ԱՄՆ-ի աջակցության՝ զենքերի, զինամթերքի և հետախուզական տեղեկատվության տեսքով:

Քաղաքականապես, Իսրայելի հարձակումը մեզ հիշեցնում է 2003-ին ԱՄՆ-ի կողմից Իրաքի ներխուժումը՝ «զանգվածային ոչնչացման զենքերի» որոնման և իրաքյան բռնապետ Սադամ Հուսեյնի և ահաբեկչական կազմակերպություն Ալ-Կաիդայի միջև ենթադրյալ համագործակցության համար: Այդ ժամանակ ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը հայտարարեց, որ պայքարում է «չարիքի առանցքի» դեմ, որը, բացի Իրաքից, ներառում էր Իրանը և Հյուսիսային Կորեան: Ներխուժումը Իրաք հանգեցրեց հազարավոր զոհերի, և շատ-շատերը խոշտանգվեցին Աբու Ղրեյբի նման բանտերում: Բայց զանգվածային ոչնչացման զենք այդպես էլ չգտնվեց: Ինչ վերաբերում է Ալ-Կաիդային՝ «տեռորիզմի դեմ պատերազմից» տարիներ անց՝ այս տարվա մայիսի 14-ին, ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը ժպտում էր տեսախցիկների առաջ՝ սեղմելով Ահմադ ալ-Շարաայի ձեռքը, որն այժմ Սիրիայի ղեկավարն է, իսկ ժամանակին Ալ-Կաիդայի հրամանատարներից մեկը: Անկախ նրանից, թե դա իսլամիստական, ահաբեկչական թե Ալ-Կաիդա է, գաղափարախոսությունները, նույնիսկ արժեքային համակարգերը և դաշինքները, այսօր ավելի քիչ կարևոր են, քան երբևէ:

Ռազմականորեն, Իրանի դեմ ներկայիս պատերազմն ավելի նման է անցյալ տարի Իսրայելի կողմից Լիբանանում Հեզբոլլահի դեմ սկսված պատերազմին: Իրականում, Նեթանյահուն հայտարարել է, որ Իրանի վրա հարձակվելու որոշումը կայացվել է Հեզբոլլահի առաջնորդ Հասան Նասրալլահի սպանությունից կարճ ժամանակ անց, որը սպանվեց Հեզբոլլահի կենտրոնակայանի վրա օդային հզոր հարվածի ժամանակ անցյալ տարվա սեպտեմբերի 27-ին: Իսրայելական ուժերը նաև գլխատեցին Հեզբոլլահի ռազմական ղեկավարությունը թիրախային ռմբակոծությունների միջոցով՝ ցուցադրելով բարձր մակարդակի հետախուզություն՝ մարդկային հետախուզության բարդ մակարդակներով՝ լրտեսներ Հեզբոլլահի ներսում, ինչպես այսօր իրանական հիերարխիայի ներսում, համակցված սենսորներ՝ արհեստական բանականության և տվյալների հավաքագրման համադրությամբ:

Իրանի պատասխանը տեղի է ունենում իսրայելական հակաօդային պաշտպանությունը մաշեցնելու նպատակով անօդաչու թռչող սարքերի շարունակական հարվածների միջոցով, ինչին հաջորդում են բալիստիկ հրթիռները: Թեև այդ հրթիռներից որոշները հաջողությամբ խոցում են իսրայելական օդային պաշտպանությունը և տպավորիչ պատկերներ ստեղծում, դրանց ռազմական նշանակությունը սահմանափակ է թվում, քանի որ Իրանը չունի հետախուզություն և ճշգրիտ հարվածներ հասցնելու ունակ օդուժ:

Իրանի թուլությունը ոչ միայն ռազմական է, ինչպես Իրաքի և Սիրիայի դեպքում էր. դա բռնաաճնշիչ վարչակարգի բնույթն է, որը հաջորդաբար ճնշել է փոփոխություն պահանջող սոցիալական շարժումները՝ սկսած 2009-ի բողոքի հետընտրական ցույցերից, տնտեսական դժվարությունների դեմ 2017-18 թվականներին պոռթկումներից մինչև վառելիքի թանկացման դեմ 2019-ի և 2023-ին Մահսա Ամինիի սպանության դեմ ցույցեր: Իսլամական Հանրապետության կոշտ բնույթը և բարեփոխումների մերժումը ստեղծել են ճեղքեր, որոնց միջոցով Մոսադը կարողացել է թափանցել և մարդկանց հավաքագրել:

Իրանի դեմ պատերազմը, հնարավոր է, Իրանում միջուկային զենքի ստեղծման կանխարգելման մասին չէ, ինչպես Իրաքի դեմ պատերազմը չէ՛ր Սադամի «զանգվածային ոչնչացման զենքերի» մասին: Բայց Նեթանյահուն հստա շարադրել է Իսրայելի մտադրությունը՝ Իսլամական Հանրապետության ոչնչացում և դրա փոխարինումը ապակենտրոնացված կազմավորումներով, ինչպիսին է այսօրվա Իրաքը կամ Սիրիան: Եթե ԱՄՆ-ի ներխուժումը Իրաք առաջացրեց երկու տասնամյակի պատերազմներ և աղետներ ու հանգեցրեց Դաեշի նման հրեշի ստեղծմանը, իրանական պետության ոչնչացումը կլինի ոչ պակաս, քան քաղաքակրթական աղետ մեծ մասշտաբով:

Իսրայելի մտասևեռումը իր (ան)անվտանգության վրա չի ավարտվի Իրանում: Մենք արդեն տեսնում ենք աշխարհաքաղաքական նոր լարվածություն Իսրայելի և Թուրքիայի միջև, որոնք այժմ առաջին անգամ ունեն ընդհանուր սահման Սիրիայի հարավում: Կայուն Սիրիան, որը դաշնակցում է տարածաշրջանային ուժի՝ Թուրքիայի հետ, վտանգ է Իսրայելի համար: Թուրքիան ունի նաև քաղաքացիական միջուկային ծրագիր, որին աջակցում է Ռուսաստանը, ինչը մեկ այլ անհանգստության աղբյուր է Իսրայելի որոշում կայացնողների համար: Թուրքիան, իր հերթին, անհանգստացած է Իսրայելի տարածաշրջանային աճող ազդեցությամբ, այդ թվում՝ քրդական կազմավորումների նկատմամբ Իրաքում և Սիրիայում, որոնք ապագայում կարող են սպառնալիք դառնալ իր տարածքային ամբողջականության համար: Իսրայելի և Թուրքիայի առաջնորդների միջև այս լարվածությունը Բաքվում բանակցությունների թեման էին, սակայն հարց է՝ որքան հեռու է Թուրքիան պատրաստ գնալ զիջումների՝ իսրայելական մտահոգությունները բավարարելու համար:

Վիգէն Չըթըրեանը գրող է, լրագրող և միջազգային հարաբերությունների պրոֆեսոր Ժնևի համալսարանում։

Հոդվածը սկզբնապես հրապարակվել է «Ակօս» թերթում, The War on Iran and the famous “Weapons of Mass Destruction”