Մեկ շաբաթում՝ 10 կեղծ տեսանյութ Հայաստանի մասին. մանիպուլյացիաներ՝ հեղինակավոր մեդիայի անվան տակ

Անի Գրիգորյան, #CivilNetCheck

X հարթակում տարածվում է կեղծ տեսանյութ, որում պնդում է արվում, թե վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը ներկայացրել է «Իսլամի պաշտպանության մասին» օրենք, որով քրեականացվում է Մուհամեդ մարգարեի հասցեին քննադատությունը։ Մեկ այլ տեսանյութում ասվում է, թե 2025-ի նոյեմբերից ադրբեջանցի գործարարները դարձել են Հայաստանի խոշոր ընկերությունների բաժնետերեր՝ վերահսկելով բիզնեսի ավելի քան կեսը։

Փետրվարի 20-ից մարտի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում X հարթակում պատահական հաշիվներից տարածվել է առնվազն 10 նման տեսանյութ՝ աղմկահարույց և մանիպուլյատիվ պնդումներով, որոնք թիրախավորում են Հայաստանն ու վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին։ 

Տեսանյութերում օգտագործվում են CNN, Reuters, Bloomberg, Euronews, Le Point և այլ հեղինակավոր լրատվամիջոցների տարբերանշանները՝ ստեղծելով տպավորություն, թե տվյալները հրապարակվել են այդ աղբյուրների կողմից։ Սակայն նշված մեդիաներից և ոչ մեկը նման բովանդակությամբ հրապարակում չի արել։

Կեղծ պնդումներ՝ միջազգային մեդիայի տարբերանշաններով

Տեսանյութերը պատրաստված են սոցցանցերին բնորոշ արագ և դինամիկ ձևաչափով՝ կարճ կադրեր, դրամատիկ երաժշտություն, անգլերեն ենթագրեր, իսկ որոշ դեպքերում օգտագործվում է արհեստական բանականությամբ ստեղծված ձայնային մեկնաբանություն։ Դրանց առանցքային նարատիվն այն է, թե Հայաստանը գտնվում է «արտաքին կառավարման» ներքո, իսկ երկրի արժեքներն ու ինքնիշխանությունը զիջվում են հարևան երկրներին։ Այս թեզի շուրջ կառուցված են տարբեր կեղծ պնդումներ։

Օրինակ՝ փետրվարի 25-ին տարածաված տեսանյութերից մեկը պնդում է, թե 2028-ին Հայաստանի դպրոցները կստանան նոր պատմության դասագրքեր, որտեղ Հայոց ցեղասպանության զոհերի թիվը նվազեցվելու է 40%-ով։ Տեսանյութը «Արմենպրես» պետական գործակալության տարբերանշանով է։ Դրանում նույնիսկ հորինված մեջբերում կա վարչապետի մամուլի քարտուղար Նազելի Բաղդասարյանի անունից։

«Այո, ցեղասպանություն տեղի է ունեցել, բայց պետք է ընդունենք, որ զոհերը շատ ավելի քիչ են եղել, քան ընդհանրապես ենթադրվում էր»,- ասվում է կեղծ մեջբերման մեջ։ Սակայն «Արմենպրես»-ը նման տեղեկություն չի հրապարակել, իսկ Նազելի Բաղդասարյանը նման հայտարարություն չի արել։

Մեկ այլ տեսանյութ, Reuters-ի տարբերանշանով, պնդում է, թե 2025-ի նոյեմբերից ի վեր ադրբեջանցի գործարարները դարձել են հայկական խոշոր ընկերությունների բաժնետեր։ CivilNetCheck-ը ուսումնասիրել է Հայաստանի իրավաբանական անձանց պետական էլեկտրոնային ռեգիստրը։ Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ Ադրբեջանի քաղաքացիներ կամ ադրբեջանական ընկերություններ չեն ներգրավվել որևէ հայկական բիզնեսում որպես սեփականատեր կամ բաժնետեր։ Reuters-ը ևս նման տեղեկություն չի հրապարակել։

Մեկ այլ տեսանյութում ներկայացվում է, թե Փաշինյանի նոր օրինագծով Հայաստանի տարրական դպրոցներում պարտադիր կդառնա իսլամի հիմունքների ուսուցումը, իսկ Մուհամեդ մարգարեին վիրավորելը կսահմանվի որպես ծանր հանցագործություն։ Նշվում է նաև, թե նախագիծը կընդունվի առաջիկա շաբաթներին։ Մինչդեռ, կառավարությունը նման նախաձեռնությամբ հանդես չի եկել, նման քննարկումներ չեն անցկացվել։

Politico-ի տարբերանշանով տարածվող տեսանյութում պնդվում է, թե Eurostat-ի հետազոտության համաձայն՝ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հետևանքով Նիկոլ Փաշինյանի վարկանիշը հասել է ռեկորդային անկման։ Սակայն Politico-ն նման հոդված չի հրապարակել, իսկ Eurostat-ը նման հետազոտություն չի իրականացրել։ Վերջինս Եվրամիության վիճակագրական մարմին է և չի անցկացնում առանձին երկրների ղեկավարների քաղաքական վարկանիշի հարցումներ։ Մեկ այլ տեսանյութում՝ այս անգամ Bloomberg-ի տարբերանշանով, ներկայացվում է, թե ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի՝ Հայաստան այցից հետո Հանրապետական կուսակցությունը կորցրել է ավելի քան մեկ միլիոն հայազգի ընտրող։ Սակայն ո՛չ Bloomberg-ը, ո՛չ ԱՄՆ Տնտեսական վերլուծության բյուրոն նման տեղեկություն չեն հրապարակել։

Nikol Pashinyan's focus on foreign policy has led to a record drop in his domestic approval ratings.@politico @NikolPashinyan @aysornews @MediamaxNews @azatutyunradio @CivilNetTV @dwnews @BFMTV @TF1info @LCI @franceinfo @CNN @USATODAY @CNBC @FoxNews @abcnews @faznet @zeitonline pic.twitter.com/XAJnkuJcnF

— aku jelly🐷 (@gaetandutreze) February 25, 2026

Euronews-ի տարբերանշանով տեսանյութում ասվում է, թե «Քաղաքացիական պայմանագիր»-ը մոբիլիզացնում է հազարավոր պետական ծառայողների՝ ընտրական առավելություն ստանալու նպատակով։ Politico-ի տարբերանշանով մեկ այլ տեսանյութում պնդվում է, թե Փաշինյանը ճնշում է հայաստանյան խոշոր գործարարներին՝ պահանջելով ֆինանսավորել իր ընտրարշավը, և ներկայացվում է իբր ֆրանսիացի քաղաքագետ Օլիվիե Ռուային վերագրված հայտարարություն ընտրությունները կեղծելու ծրագրի մասին։ Ֆրանսիական Le Point-ի տարբերանշանով տարածվող մեկ այլ տեսանյութում էլ ասվում է, թե «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամների ավելի քան 70 տոկոսը ստացել է Ֆրանսիայի քաղաքացիություն։ CNN Turk-ի տարբերանշանով տեսանյութում էլ պնդվում է, թե Ջեյ Դի Վենսը «քարտ բլանշ է» տվել Փաշինյանին՝ Հայ առաքելական եկեղեցին ճնշելու համար։  

Նշված լրատվամիջոցներից և ոչ մեկը նման հրապարակումներ չի արել, իսկ ներկայացված պնդումները չեն ուղեկցվում որևէ փաստական ապացույցով կամ ստուգելի աղբյուրով։

Ավելին, հրապարակումներից մեկում թիրախավորվում է նաև Աննա Հակոբյանը. նրան սիրավեպ է վերագրվում թուրք դերասանի հետ։ Որպես «ապացույց» ներկայացվում է նրանց իբր համատեղ լուսանկարը Դուբայի Բուրջ Խալիֆայի ֆոնին։ Սակայն լուսանկարը մոնտաժված է․ օգտագործվել է Աննա Հակոբյանի այլ լուսանկար, որը թվային եղանակով միացվել է դերասանի պատկերին։

Համաժամանակյա տարածում և կեղծ օգտահաշիվներ

Տեսանյութերը X-ում տարածվել են կեղծ, հաճախ որևէ ակտիվություն չունեցող օգտահաշիվներով (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9,10), որոնք մեծամասամբ հրապարակում են ժամանցային և ոչ քաղաքական բովանդակություն։ Դրանք առաջին հայացքից փոխկապակցված չեն և որևէ կապ չունեն Հայաստանի հետ։ 

Սակայն ուշագրավ է նաև ժամանակագրությունը․ առնվազն 10 տեսանյութից 8-ը հրապարակվել են փետրվարի 25-ին՝ ժամը 13:00-14:00-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Տեսանյութերին կից նշվում են (tag) միջազգային լրատվամիջոցներ՝ փորձելով գրավել նրանց ուշադրությունը և նյութերին լրացուցիչ տեսանելիություն ապահովել։

Միջազգային հետազոտողները նման արշավները նկարագրում են որպես մի քանի ապատեղեկատվական մոդելների համակցություն։ Սկանդալային և երբեմն ԱԲ-ով մոնտաժված բովանդակության ստեղծումը կապվում է Storm-1516 անվամբ նկարագրված ցանցի հետ,  հեղինակավոր մեդիայի ձևաչափի և տարբերանշանների նմանակման արշավները՝ Դոփլգենգեր (Doppelgänger) անվամբ, իսկ բոտային կամ ցածր ակտիվությամբ հաշիվների միջոցով համաժամանակյա տարածման և իրական լրատվամիջոցներին նշելու մեխանիզմը՝ Մատրյոշկա (Matryoshka) մոդելով։

Այսպիսով, փետրվարի 20-ից մարտի 1-ը X հարթակում տարածված տեսանյութերը ներկայացնում են համակարգված ապատեղեկատվական արշավի հատկանիշներ՝ կեղծ բովանդակության ստեղծում, հեղինակավոր մեդիայի տարբերանշանների օգտագործում և համաժամանակյա տարածում բոտերի միջոցով։ Ներկայացված պնդումները չեն հիմնավորվում որևէ փաստական աղբյուրով և չեն համապատասխանում իրականությանը։

Կարդացեք նաև՝ «Հայաստանի դեմ ապատեղեկատվության հետքերով․ նարատիվներից՝ կազմակերպված ցանցեր»