Գերությունից հետո՝ նոր փորձություններ. ինչ խնդիրների են բախվում Բաքվից վերադարձած հայերը

Ադրբեջանական գերությունից վերադարձած հայերը հաճախ ստիպված են լինում հաղթահարել նոր դժվարություններ՝ հոգեբանական տրավմաներ, գործազրկություն, ֆինանսական խնդիրներ և սոցիալական մեկուսացում։ Իրավապաշտպան Հիլդա Չոբոյանի համոզմամբ՝ Հայաստանը պետք է համակարգված մոտեցում մշակի նախկին գերիներին բնականոն կյանք վերադառնալու հարցում աջակցելու համար՝ միաժամանակ շարունակելով ջանքերը Ադրբեջանում պահվող հայերի ազատ արձակման ուղղությամբ։

Ֆրանսիայում գործող «Կովկաս» իրավունքի և հակամարտությունների կարգավորման կենտրոնի նախագահ, «Լիբերտաս» նախաձեռնության համակարգող Հիլդա Չոբոյանը ՍիվիլՆեթի հետ զրույցում ընդգծում է, որ գերությունից վերադարձած մարդկանց խնդիրները պահանջում են պետական միջամտություն։

«Սա պետության պատասխանատվությունն է»,– ասում է նա՝ նշելով, որ առանձին կազմակերպությունները չեն կարող երկարաժամկետ լուծումներ ապահովել։

Հոկտեմբերի 16-ին Երևանում «Լիբերտաս» արշավի շրջանակում անցկացված համաժողովի ուշադրության կենտրոնում էին նախկին գերիների վերաինտեգրման խնդիրները և Ադրբեջանում դեռ պահվող հայերի ճակատագիրը։

Գերությունից վերադառնալու խարանը

Չոբոյանի մատնանշած ամենացավոտ խնդիրներից մեկը նախկին գերիների նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքն է։ Նրա խոսքով՝ հերոսության իդեալականացված պատկերացումները երբեմն հանգեցնում են նրան, որ գերությունից ողջ վերադարձած մարդիկ բախվում են մեղադրանքների և մերժման։

«Ոմանք նրանց հարցնում են՝ ինչո՞ւ նռնակդ չպայթեցրիր ու չմահացար»,– պատմում է Չոբոյանը՝ հղում անելով նախկին գերիների հետ աշխատող մասնագետների վկայություններին։

Նման վերաբերմունքն ավելի է խորացնում գերության հետևանքով առաջացած հոգեբանական տրավմաները։ Ոմանք ունեն հետտրավմատիկ ծանր ախտանշաններ, այդ թվում՝ հնարավոր ինքնասպանության մտքեր։

Ձախից աջ (առանց լղոզման)՝ Հիլդա Չոբոյան (LIBERTAS), Սոֆիկ (ARPI), Խաչատուր Գասպարյան (INTRA), Տաթևիկ (ARPI)։

«Լիբերտասը», որը սկզբում կենտրոնացած էր գերիների ազատ արձակման պահանջի վրա, այժմ աջակցում է նաև նրանց հոգեբանական վերականգնմանը։

Հայաստանում նման ծրագրեր իրականացնում է նաև Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն։ Ըստ կազմակերպության՝ 2024 թվականին նրա հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության ծրագրերից օգտվել է 3 826 մարդ՝ հակամարտությունից տուժած տարբեր խմբերից։ Սակայն հրապարակային տվյալները բավարար չեն գնահատելու, թե այդ աջակցությունը որքանով է հասանելի հենց նախկին գերիներին։

Գործազրկություն և ֆինանսական խնդիրներ

Գերությունից վերադարձած որոշ պայմանագրային զինծառայողներ դժվարանում են շարունակել ծառայությունը՝ անվտանգության լրացուցիչ ստուգումների պատճառով։

«Իշխանությունները կարող են ունենալ անվտանգության հետ կապված հիմնավոր մտահոգություններ, սակայն նախկին գերիները չպետք է անորոշ ժամանակով զրկված մնան աշխատանքի հնարավորություններից»,– ասում է Չոբոյանը։

Մյուս խնդիրն առնչվում է կուտակված պարտքերին։ Որոշ գերիների բանկային վարկերի տոկոսները շարունակել են կուտակվել գերության ընթացքում, և վերադառնալուց հետո նրանք հայտնվել են ֆինանսական ծանր վիճակում։

Հայաստանում գործում են ռազմական գործողություններից տուժած անձանց զբաղվածության աջակցության ծրագրեր, սակայն հայտնի չէ, թե նախկին գերիներից քանիսն են օգտվել դրանցից և որքանով են դրանք բավարարում նրանց կարիքները։

Չոբոյանը հիշում է նաև քաղցկեղով հիվանդ նախկին գերու դեպքը։ Թեև նրա բուժման ծախսերը հոգացվում էին, տղամարդը միջոցներ չուներ անգամ հիվանդանոց հասնելու ճանապարհածախսը վճարելու համար։ «Լիբերտասն» աջակցել էր նրա կենցաղային պայմանների բարելավմանը։ Տղամարդը մահացել է այս տարվա սկզբին։

Այս օրինակը, ըստ իրավապաշտպանի, ցույց է տալիս, որ բժշկական օգնությունից բացի անհրաժեշտ է նաև սոցիալական և տնտեսական աջակցություն։

Պետական աջակցության բացերը

Չոբոյանի հիմնական քննադատությունը վերաբերում է նախկին գերիների նկատմամբ համակարգված հետագա աջակցության բացակայությանը։

Նրա խոսքով՝ վերադարձած անձինք սովորաբար անցնում են բժշկական զննումներ և անվտանգության մարմինների հարցաքննություններ, սակայն դրանից հետո նրանց խնդիրների լուծումը բավարար չափով համակարգված չէ։

«Լիբերտասը» պետական կառույցներին հարցումներ է ուղարկել՝ պարզելու տրամադրվող աջակցության ծավալները։ Ստացված պատասխանները, ըստ Չոբոյանի, ամբողջական տեղեկություններ չեն պարունակել շահառուների ընտրության չափանիշների, վճարումների տևողության և ընդհանուր բյուջեի մասին։

Հայաստանում գործում են հակամարտությունից տուժած անձանց ֆինանսական, հոգեբանական և զբաղվածության աջակցության մեխանիզմներ։ Սակայն իրավապաշտպանի հարցադրումն այն է, թե որքանով են դրանք համապատասխանում գերության միջով անցած մարդկանց առանձնահատուկ կարիքներին։

Չոբոյանի խոսքով՝ հոկտեմբերի 16-ի համաժողովին հրավիրված պետական կառույցների ներկայացուցիչներից ոչ ոք չի մասնակցել։

«Ես առաջարկում եմ ստեղծել փոքր համակարգող մարմին, որը կգնահատի նախկին գերիների կարիքները, կկազմակերպի հոգեբանական աջակցություն, կնպաստի նրանց մասնագիտական վերապատրաստմանը և կօգնի աշխատանք գտնել»։

Ադրբեջանում դեռ պահվում է 19 հայ

2026 թվականի սեպտեմբերի վերջի դրությամբ Ադրբեջանում պահվում էր 19 հայ, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի նախկին քաղաքական և ռազմական ղեկավարներ։

2026 թվականի հունվարին ազատ արձակվեց չորս հայ գերի, սակայն փետրվարին ադրբեջանական դատարանները ծանր դատավճիռներ կայացրին Լեռնային Ղարաբաղի նախկին պաշտոնյաների նկատմամբ։

Փետրվարի 5-ին հինգ մեղադրյալ, այդ թվում՝ նախկին նախագահ Արայիկ Հարությունյանը, դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման։ Մյուսները ստացան 15-20 տարվա ազատազրկման պատիժներ։ Փետրվարի 17-ին նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանը դատապարտվեց 20 տարվա ազատազրկման։

Դատավարությունները քննադատել են միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունները։ Amnesty International-ը մտահոգություններ է հայտնել արդար դատաքննության իրավունքի խախտումների վերաբերյալ։

Սեպտեմբերին Human Rights Watch-ը հրապարակել է Ռուբեն Վարդանյանի պնդումները գերիների պահման պայմանների և բժշկական օգնության սահմանափակումների մասին՝ միաժամանակ նշելով, որ չի կարողացել դրանք անկախ աղբյուրներով հաստատել։ Ադրբեջանի մարդու իրավունքների հանձնակատարը հերքել է մեղադրանքները։

2025 թվականին Ադրբեջանում Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի պատվիրակության փակումը բարդացրել է գերիների և նրանց ընտանիքների միջև կապը։ Այդուհանդերձ, կազմակերպության ներկայացուցիչները դեկտեմբերին այցելել են հայ կալանավորված անձանց։

Գերիները՝ որպես քաղաքական ճնշման լծակ

Չոբոյանը Ադրբեջանի գործելակերպը բնութագրում է որպես «պատանդների դիվանագիտություն»՝ համարելով, որ հայերի շարունակվող կալանավորումը կարող է օգտագործվել Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական ճնշում գործադրելու համար։

Թեև այս շարժառիթը անկախ աղբյուրներով հաստատված չէ, միջազգային կառույցները բազմիցս բարձրաձայնել են հայ գերիների խնդիրը։

2025 թվականի մարտին Եվրոպական խորհրդարանը բանաձևով պահանջել է նրանց անհապաղ և անվերապահ ազատ արձակումը՝ նաև կոչ անելով պատժամիջոցներ կիրառել պատասխանատու ադրբեջանցի պաշտոնյաների նկատմամբ։

Չոբոյանը հարցականի տակ է դնում իրական հաշտեցման հնարավորությունը, քանի դեռ գերիները շարունակում են մնալ անազատության մեջ։

«Ինչպե՞ս կարող է երկու երկրների միջև խաղաղություն հաստատվել, երբ այս պատանդները շարունակում են պահվել անազատության մեջ»։

Հայաստանի կառավարությունը պնդում է, որ գերիների վերադարձը շարունակում է մնալ առաջնահերթություն։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն օգոստոսին հայտարարել է, որ հարցը երբեք դուրս չի եկել կառավարության օրակարգից։ Արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանն էլ ընդգծել է դիվանագիտական ճանապարհով լուծում գտնելու անհրաժեշտությունը։

Չոբոյանը, սակայն, կարևորում է նաև շարունակական միջազգային և հանրային ճնշումը։

«Բոլորը նորից քուն մտան»

«Լիբերտաս» նախաձեռնությունը ստեղծվել է 2022 թվականի վերջին՝ հայ գերիների հարցը միջազգային ուշադրության կենտրոնում պահելու նպատակով։

Արշավի շրջանակում ֆրանսիացի քաղաքապետերն ու այլ պաշտոնյաներ ստանձնել են առանձին գերիների խորհրդանշական հովանավորությունը՝ հանդես գալով հայտարարություններով և հանդիպելով նրանց ընտանիքներին։

Առաջին մասնակիցներից էր Լիոնի քաղաքապետը, որը ստանձնել էր Գրիգոր Սաղաթելյանի հովանավորությունը։ Վերջինս ազատ է արձակվել 2023 թվականի դեկտեմբերին։

Չոբոյանը կարծում է, որ նման նախաձեռնությունները պետք է ընդլայնվեն՝ միաժամանակ պահպանելով հանրային ուշադրությունը խնդրի նկատմամբ։

«Հայկական կազմակերպությունները ցույցեր և իրազեկման արշավներ են անցկացրել, բայց այդ ջանքերը շարունակական չեն եղել։ Փողոցներում ցույցեր եղան, հետո բոլորը նորից քուն մտան»,– ասում է նա։

Իրավապաշտպանի համոզմամբ՝ հասարակությունը չպետք է մոռանա ո՛չ Ադրբեջանում դեռ պահվող հայերին, ո՛չ էլ արդեն վերադարձածներին։

«Հանրային ուշադրությունը պահպանելը միայն գերիների ազատ արձակմանը հասնելու հարց չէ։ Կարևոր է նաև ապահովել, որ արդեն վերադարձած մարդիկ մոռացության չմատնվեն»,– եզրափակում է Չոբոյանը։

Այս տարբերակը զգալիորեն կարճ է բնօրինակից, բայց պահպանում է հոդվածի երկու հիմնական ուղղությունները՝ գերությունից վերադարձածների վերաինտեգրումը և Ադրբեջանում պահվող հայերի ազատ արձակման խնդիրը։