Հայաստանը կարո՞ղ է ստեղծել սեփական պաշտպանական կլաստերը

Գրիգորի Սահակյան

Հայաստանը մտնում է իր պաշտպանական համակարգի զարգացման նոր փուլ։ 2020-ի Արցախյան երկրորդ պատերազմի և դրան հաջորդած սահմանային բախումների հետևանքով պարզ դարձավ, որ առանց արմատական արդիականացման և տեխնոլոգիական անկախության՝ հայկական բանակը չի կարող արդյունավետ արձագանքել ժամանակակից սպառնալիքներին։ Խոսքը ոչ միայն կառավարման կամ անձնակազմի պատրաստման բարեփոխումների մասին է, այլև սեփական ռազմարդյունաբերական համալիրի ձևավորման, որը կապահովի տեխնոլոգիական ինքնիշխանություն։

Այս առումով վերջին տարիներին Հայաստանում ավելացել է ընկերությունների թիվը, որոնք մասնագիտանում են անօդաչու թռչող սարքերի, կապի միջոցների, ռոբոտատեխնիկայի և պաշտպանական համակարգերի արտադրության մեջ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ կառավարությունը արդեն պայմանագրեր է կնքել 27 տեղական արտադրողի հետ՝ ընդհանուր ավելի քան 428 մլն դոլարի չափով։ Սա վկայում է պաշտպանական ոլորտում կառուցվածքային փոփոխությունների մեկնարկի և ազգային պաշտպանական կլաստերի աստիճանական ձևավորման մասին։

Ֆրանսիական գործոնի մասին

Ֆրանսիայի խորհրդարանի 2024-ի զեկույցը սպառազինության արտահանման մասին արձանագրեց Հայաստանի հետ ռազմական համագործակցության կայուն աճի սկիզբը։ 2023-2025 թթ. Երևանը ստացել է Bastion զրահամեքենաներ, CAESAR հրետանային համակարգեր, հակատանկային համալիրներ, Thales-ի ռադարներ, հրաձգային զենք և գիշերադիտակներ։ Ֆրանսիացի հրահանգիչները ուսուցանում են հայ զինվորականներին, իսկ կուրսանտները սովորում են Սեն-Սիր ակադեմիայում։

Բացի այդ, ֆրանսիական կողմը տվել է արտահանման 29 արտոնագիր՝ ընդհանուր 2,7 մլրդ եվրոյի զենքի և տեխնոլոգիաների մատակարարման համար՝ առանց ավելորդ բյուրոկրատիայի։ Այժմ գործող պայմանագրերը կազմում են մոտ 278 մլն եվրո, ինչը նշանակում է, որ ավելի լայնածավալ ծրագրեր դեռ ընթացքի մեջ են։ Այս համագործակցությունը կարելի է դիտարկել որպես երկարաժամկետ ռազմավարական ուղղություն, որը Հայաստանը ներգրավում է ոչ թե պարզապես գնման շուկայում, այլ ինստիտուցիոնալ տեխնոլոգիական գործընկերության մոդելում։

Հայաստանը զուգահեռաբար համագործակցություն է զարգացնում Հնդկաստանի (հրթիռային համակարգեր և ռազմամթերք), Չեխիայի (զենքի մատակարարում, սպասարկում և արդիականացում) և Հունաստանի (անվտանգության և այլ ոլորտների) հետ, ինչպես նաև կապեր հաստատում արևմտյան այլ երկրների և Չինաստանի հետ։ Սա թույլ է տալիս համադրել առաջատար տեխնոլոգիաների ներմուծումը սեփական արտադրական ներուժի զարգացման հետ։

Հինգ տարի առաջ Հայաստանի պաշտպանական արդյունաբերությունը հիմնականում բաղկացած էր վերանորոգման ձեռնարկություններից։ Այսօր այն վերածվում է փոքր տեխնոլոգիական ընկերությունների ցանցի, որոնք մրցակցում են ներքին շուկայում։ Պետության հիմնական խնդիրը պաշտպանական կլաստերի ձևավորումն է, որտեղ մասնավոր մշակողները, համալսարանները և Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը գործելու են միասնական էկոհամակարգում՝ գիտահետազոտությունից մինչև սերիական արտադրություն։

Ռազմաարդյունաբերական կլաստերը մեկ ձեռնարկություն չէ, այլ ամբողջական էկոհամակարգ, որը ներառում է գիտահետազոտական կենտրոններ, արտադրական հարթակներ, վերանորոգման, լոգիստիկայի, կապի, ՏՏ և կադրային պատրաստման ընկերություններ։ Այսպիսի համակարգը միավորում է համալսարանները, մասնավոր սեկտորը և պետական կառույցները՝ ստեղծելով ամբողջական շղթա՝ գիտական գաղափարից մինչև պատրաստի արտադրանք։

Հայաստանի համար նման կլաստերի ստեղծումը ունի ոչ միայն պաշտպանական, այլև տնտեսական նշանակություն՝ նոր աշխատատեղեր, տեխնոլոգիական զարգացում և արտահանման ներուժ։ Դրա իրագործման համար անհրաժեշտ է երեք պայման՝ երկարաժամկետ ռազմավարություն, պետական կայուն պատվերներ և տեխնոլոգիական համագործակցությանը պատրաստ գործընկերներ։

Այս երեք բաղադրիչները դեռ ձևավորման փուլում են։ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը հայտարարել է պաշտպանական մեքենաշինության և կիբերանվտանգության ուղղությունները զարգացնելու մտադրության մասին, սակայն մինչ օրս չկա միացյալ կառույց, որը կհամակարգի պետական և մասնավոր ջանքերը։

Նպատակներ և սահմանափակումներ

Հայաստանը մի շարք առավելություններ ունի՝ ուժեղ ինժեներական և ՏՏ դպրոց, փորձ էլեկտրոնիկայի, օպտիկայի, անօդաչուների և կիբերանվտանգության ոլորտներում։ Պատերազմից հետո ձևավորվել է նաև գիտակցություն, որ առանց սեփական տեխնոլոգիական հիմքի ազգային անվտանգությունը մնում է խոցելի։ Բացի այդ, մի շարք երկրներ՝ Հնդկաստանը, Ֆրանսիան, Իրանը, պատրաստակամ են զարգացնել համատեղ ծրագրեր։

Սակայն սահմանափակումներն էլ ակնհայտ են։ Հայաստանի տնտեսությունը չափազանց փոքր է՝ ռազմաարդյունաբերական մեծածավալ համալիր պահպանելու համար։ Ժամանակակից համակարգերի արտադրությունը պահանջում է միլիարդավոր ներդրումներ և կայուն արտահանման շուկաներ։ Բացի այդ, կարևոր տեխնոլոգիաների փոխանցման սահմանափակումները շարունակում են գործել անգամ բարեկամական երկրների կողմից։

Այսօր հայկական ռազմարդյունաբերական համալիրը զարգանում է մասնավոր տեխնոլոգիական ընկերությունների, գիտահետազոտական կենտրոնների և պետական կառույցների համագործակցությամբ։ Արագ զարգացող ուղղություններից են անօդաչուներն ու ռոբոտատեխնիկան՝ հետախուզական և հարվածային սարքերից մինչև ցամաքային ռոբոտներ և դիտարկման համակարգեր։ Զուգահեռ զարգանում են ռադիոֆիզիկայի, էլեկտրոնիկայի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների գիտական կենտրոնները՝ զբաղվելով ռադարներով, էլեկտրոնային պայքարի համակարգերով և պաշտպանված կապերով։

Ծրագրային ապահովման, արհեստական բանականության և սիմուլյացիոն համակարգերի ոլորտներն էլ դառնում են ռազմավարական ուղղություններ։ Հայկական ընկերությունները մշակում են կառավարման ինտերֆեյսներ, ուսումնական հարթակներ և վերլուծական գործիքներ՝ ռազմական պլանավորման համար։

Օպտիկաէլեկտրոնիկայի ոլորտում՝ ջերմադիտակներից մինչև լազերային նշանառության համակարգեր, աճում է տեղական արտադրությունը՝ նվազեցնելով արտաքին կախվածությունը։ Կապի և կիբերանվտանգության ոլորտներում ձևավորվում են ընկերություններ, որոնք մասնագիտանում են պաշտպանված հաղորդակցության, կոդավորման և տվյալների մշակման մեջ։

Այս ամենը ձևավորում է հայկական նոր ռազմաարդյունաբերական ճարտարապետություն, որտեղ գործարանները, համալսարանների լաբորատորիաները և ՏՏ ընկերությունները գործում են միասնական տեխնոլոգիական միջավայրում։

Խնդիրներ և մարտահրավերներ

Չնայած հաջողություններին, համակարգային խնդիրները լուրջ են․ ծրագրերի զգալի մասը հետ է մնում ժամանակացույցից, գործարանները հաճախ չունեն սերիական արտադրության հզորություններ, իսկ ինժեներների և տեխնոլոգների պակասը խոչընդոտում է առաջընթացը։ Բացի այդ, գիտահետազոտական շատ ինստիտուտներ չեն համապատասխանում ժամանակակից ստանդարտներին՝ պահանջելով նոր կադրային քաղաքականություն և ներդրումներ։

Փոքր շուկայի պայմաններում Հայաստանին ձեռնտու է կենտրոնանալ այն ոլորտների վրա, որտեղ արդեն կա գիտական ու տեխնոլոգիական բազա.

• Օպտիկալեկտրոնիկա՝ ջերմադիտակներ, նավիգացիոն և նշանառման համակարգեր։
  
• Անօդաչուներ և ռոբոտատեխնիկա՝ Հնդկաստանի և Ֆրանսիայի հետ համատեղ ծրագրերով։
  
• Կապ, կիբերանվտանգություն և ռադիոէլեկտրոնային պայքար՝ ՏՏ ներուժի օգտագործմամբ։
  
• Վերանորոգում, սպասարկում և ուսուցում՝ որպես տարածաշրջանային կենտրոն։
  

Գործնական քայլեր

Պետք է ստեղծել պաշտպանական տեխնոլոգիաների համակարգող կենտրոն, որը կմիավորի ՊՆ-ն, ԲՏԱ նախարարությունը, համալսարաններն ու մասնավոր ընկերությունները։ Կարևոր է նաև մասնագիտական կրթության զարգացումը՝ ինժեներների և ծրագրավորողների պատրաստման նպատակով։

Ֆրանսիական արտահանման 29 արտոնագրերը Հայաստանի համար բացում են տեխնոլոգիաների ներմուծման և տեղայնացման նոր հնարավորություն։ Հաջորդ քայլը՝ համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծումն է Հնդկաստանի և Ֆրանսիայի հետ։

Փոքր և միջին ընկերությունները՝ հատկապես օպտիկայի, անօդաչուների և կապի ոլորտներում, կարող են դառնալ ապագա պաշտպանական կլաստերի հիմքը։

Եզրակացություն

Հայաստանը մտնում է իր ռազմաարդյունաբերական համալիրի զարգացման նոր փուլ՝ անցնելով զուտ ներմուծումից դեպի արդյունաբերական համագործակցություն և տեխնոլոգիական գործընկերություն։ Արտադրությունները՝ ջերմադիտակներ, անօդաչուներ, կապի համակարգեր, արդեն գործում են։ Ֆրանսիական արտոնագրերն ու հնդկական պայմանագրերը բացում են տեխնոլոգիական փոխանցման ճանապարհ։

Ազգային պաշտպանական կլաստերի ձևավորումը տարիների գործընթաց է, բայց իրատեսական է։ Եթե պետությունը կարողանա համախմբել մասնավոր սեկտորը, գիտական կենտրոններն ու միջազգային գործընկերներին, ապա առաջիկա տարիներին Հայաստանը կկարողանա ոչ միայն արդիականացնել բանակը, այլև արտահանել տեխնոլոգիաներ՝ ամրապնդելով իր անվտանգությունը։

Գրիգորի Սահակյանը Արցախի պաշտպանության բանակի պահեստազորի գնդապետ է։