«COP17-ը պետք է օգտագործել Բաքվի գերիների հարցը բարձրաձայնելու համար»

Լիա Ավագյան

Հայաստանը պետք է օգտվի հոկտեմբերին Երևանում անցկացվելիք COP17 միջազգային համաժողովից՝ Բաքվում պահվող հայերի վերադարձի հարցի վրա ուշադրություն հրավիրելու համար։ Այս մասին սեպտեմբերի 28-ին ՍիվիլՆեթի հանրային քննարկմանը ասաց խաղաղաշինության և հակամարտությունների կարգավորման մասնագետ Հրայր Պալեանը։

Պալեանը շուրջ 35 տարի աշխատել է հակամարտությունների կարգավորման և մարդու իրավունքների ոլորտներում։ Նա ղեկավար պաշտոններ է զբաղեցրել ՄԱԿ-ում, ԵԱՀԿ-ում, Քարթերի կենտրոնում և Միջազգային ճգնաժամային խմբում։

Նա առաջարկեց, որ COP17-ի օրերին երևանցիները կաթսաներ ու այլ մետաղյա իրեր թմբկահարելով աղմուկ բարձրացնեն փողոցներում կամ իրենց տների պատուհաններից։ Ըստ Պալեանի՝ քաղաք ժամանած պատվիրակները կհետաքրքրվեն, թե ինչի դեմ են բողոքում մարդիկ, և այդպես գերիների հարցը կհայտնվի նրանց ուշադրության կենտրոնում։

Կենսաբազմազանության մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովը՝ COP17-ը, Երևանում կանցկացվի հոկտեմբերի 19-30-ը։ «Ամեն տեղ, ամեն օր այս հարցը պետք է արծարծենք, մինչև որ այս մարդիկ դուրս գան»,- ասաց Պալեանը։

«Երեք տարի բանտում․ խաղաղությունն ու հայ գերիները» խորագրով ՍիվիլՆեթի քննարկմանը մասնակցում էին նաև «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ ներկայացուցիչ, մարդասիրական հարցերով փորձագետ Աննա Մելիքյանը և միջազգային իրավունքի մասնագետ, ELL PARTNERSHIP-ի հիմնադիր գործընկեր Տարոն Սիմոնյանը։ Նրանք քննարկեցին, թե որքան կայուն կարող է լինել հայ-ադրբեջանական խաղաղությունը, քանի դեռ հայերը պահվում են Բաքվում, և ինչ քայլեր կարող են ձեռնարկվել նրանց վերադարձի համար։

Պալեանի խոսքով՝ Հայաստանը բաց է թողել հարցը միջազգային ուշադրության կենտրոնում պահելու հնարավորությունը, երբ մայիսի 4-ին Երևանում հավաքվել էին Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի մասնակիցները, իսկ հաջորդ օրը կայացել էր Հայաստան–Եվրամիություն առաջին գագաթնաժողովը։ Այդ հանդիպումներից առաջ նա առաջարկել էր հանրային ակցիա անցկացնել՝ եվրոպացի ղեկավարների ուշադրությունը գերիների վրա հրավիրելու համար։

Գերիների վերադարձը չի հիշատակվել վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի՝ Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովում ունեցած հրապարակային ելույթում կամ Հայաստան–ԵՄ գագաթնաժողովից հետո ընդունված համատեղ հայտարարությունում։ Այդ փաստաթղթերից հնարավոր չէ պարզել՝ արդյոք հարցը քննարկվել է փակ հանդիպումներում։

Պալեանը կասկածի տակ դրեց այն պնդումը, թե Հայաստանն ու Ադրբեջանը կարող են կայուն խաղաղություն հաստատել, մինչ Բաքվում շարունակում են պահվել հայ գերիները։

«Ուրիշ տեղ չեմ տեսած օրինակ մը, որ երկու երկիրներ խաղաղության գործընթացի մեջ կմտնան, առաջ կերթան, նույնիսկ համաձայնագիր մը կնախաստորագրին»,- ասաց նա՝ շարունակելով, որ միաժամանակ կողմերից մեկում պահվում են մյուս կողմի 19 պատանդները։ Պալեանը նրանց բնորոշեց որպես պատանդներ։

Նրա գնահատմամբ՝ նույնիսկ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման դեպքում գերիների չլուծված հարցը կհանգեցնի «սառը խաղաղության»։ Այն կլինի «չափազանց փխրուն» և «չափազանց ժամանակավոր»։

Աննա Մելիքյանն ընդգծեց, որ գերության տևողությունը չպետք է հասարակության համար սովորական դառնա։ Նրա խոսքով՝ առնվազն երկու հայ ռազմագերի պահվում է արդեն շուրջ վեց տարի, իսկ մյուսների գերության երեք տարին շուտով կլրանա։

«Սա չի նշանակում, որ մենք պետք է օրեր հաշվենք և ասենք՝ երեք տարին ընդունելի է, հինգ տարին է ընդունելի, թե 10 տարին։ Օր ընդունելի չէ։ Օր առաջ այդ մարդիկ պետք է վերադարձվեն»,- ասաց Մելիքյանը։

Նա նաև մերժեց անցյալ պատերազմներից օրինակներ բերելով երկարատև գերությունն արդարացնելու մոտեցումը։ «Մենք չպետք է վերցնենք վատագույն տարբերակներ՝ արդարացնելու մեր անգործությունը»,- ասաց Մելիքյանը։

Ադրբեջանը պնդում է, որ դատապարտված հայերը ծանր հանցագործություններ են կատարել։ Մելիքյանի խոսքով՝ Հայաստանը պետք է միջազգային հարթակներում ցույց տա, որ Բաքվում արդար դատաքննություն տեղի չի ունեցել, իսկ մեղադրանքները պատշաճ հիմնավորված և անհատականացված չեն։ Human Rights Watch-ը նույնպես մտահոգություններ է հայտնել դատավարությունների արդարության վերաբերյալ։

Մելիքյանի դիտարկմամբ՝ վերջին տարիներին Հայաստանի պատվիրակությունները միջազգային հանդիպումներում ավելի մեղմ բառապաշար են օգտագործում։ Նրա խոսքով՝ գերիների վերադարձը որպես պահանջ ներկայացնելու փոխարեն պաշտոնյաներն ավելի հաճախ ասում են, թե սպասում կամ ակնկալում են նրանց վերադարձը։ Մելիքյանը չբացառեց, որ հրապարակային կոշտ հայտարարությունները որոշ դեպքերում կարող են բարդացնել բանակցությունները, սակայն ասաց, որ դա չպետք է խանգարի դիվանագիտական ճանապարհով ճնշում գործադրելուն և երրորդ կողմերի աջակցությունը փնտրելուն։

Տարոն Սիմոնյանն ասաց, որ սեփական քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանությունը Հայաստանի պետության պարտականությունն է։ «Պետությունը ոչ միայն կարող էր մասնակցել, այլ նաև պարտավոր է մասնակցել»,- ասաց նա՝ անդրադառնալով միջազգային իրավական գործընթացներին։

Սիմոնյանը հորդորեց դիտարկել լրացուցիչ իրավական հնարավորություններ, այդ թվում՝ պատանդառության և խոշտանգումների դեմ միջազգային կոնվենցիաների շրջանակում։ Նրա կարծիքով՝ նման քայլերը կարող են նաև ուժեղացնել Հայաստանի դիրքերը Ադրբեջանի հետ դիվանագիտական աշխատանքում։ Սիմոնյանի մատնանշած ճանապարհները, սակայն, դեռ չեն հաստատվել որպես գերիների վերադարձի գործնական լուծումներ։

Ըստ հրապարակված տվյալների՝ Ադրբեջանի կալանքի տակ շարունակում է մնալ առնվազն 19 հայ, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի նախկին քաղաքական և ռազմական ղեկավարներ։ Նրանցից մի քանիսը դատապարտվել են երկարաժամկետ ազատազրկման, իսկ մյուսները՝ ցմահ։ Ադրբեջանը մերժում է դատավարությունների վերաբերյալ միջազգային քննադատությունը և պնդում, որ դատապարտվածները ծանր հանցագործություններ են կատարել։

Հայաստանն ու Ադրբեջանը 2025-ի օգոստոսին Վաշինգտոնում նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիր։ Այն նախատեսում է փոխադարձաբար ճանաչել ինքնիշխանությունն ու սահմանները և հրաժարվել ուժի կիրառումից։ Փաստաթղթում անդրադարձ կա անհետ կորածներին, սակայն գերիների վերադարձի մասին դրույթ չկա։ Համաձայնագիրը դեռ չի ստորագրվել և վավերացվել։

Հայաստանի կառավարությունը հայտարարում է, որ գերիների վերադարձը շարունակում է մնալ Ադրբեջանի հետ բանակցությունների օրակարգում։ Փաշինյանը նախորդ շաբաթ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում ասաց, որ Հայաստանում մարդիկ սպասում են Ադրբեջանում պահվող հայերի վերադարձին։ Բալյանի համոզմամբ՝ COP17-ը հնարավորություն է այդ պահանջը լսելի դարձնելու նաև Երևան ժամանող միջազգային պատվիրակություններին։