Հին հակամարտություն, նոր մոտեցում․ ինչպես կարգավորվել իրավիճակը Հարավային Ասիայում

Հնդկաստանի ու Պակիստանի հարաբերությունների նոր հնարավոր ձևաչափի մասին քննարկումներում շրջանառվում է «Ինդոսի համաձայնագրերի շրջանակ» գաղափարը՝ պայմանական լիցքաթափման մոդել, որը անվտանգության պարտավորությունների կատարումը կապում է փուլային նորմալացման հետ։ Հնդկական firstpost.com կայքում հոդվածագիր Քրիս Բլեքբըրնը վերլուծում է, թե Հարավային Ասիայում ինչպես կարող է հաստատվել կայունություն։

Հարավային Ասիայում ձևավորվում է մի պահ՝ հազվադեպ, անհանգիստ և հնարավոր է՝ վճռորոշ։ Այն չի ծնվում վստահությունից, ոչ էլ հաշտեցումից, այլ հոգնածությունից։ Հոգնածություն՝ պարբերական սրացումներից։ Հոգնածություն՝ հավանական ժխտողականությունից։ Հոգնածություն՝ զանգվածային զոհերով ահաբեկչության՝ որպես պետական քաղաքականության գործիքի լուռ նորմալացումից։ Հարցն այլևս այն չէ, թե արդյոք Հնդկաստանը պետք է արձագանքի անդրսահմանային ահաբեկչությանը։ 

Այժմ հարցն այն է, թե արդյոք Հնդկաստանը պետք է փորձի ավելի կառուցվածքային մի բան՝ «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը, այսինքն՝ պայմանական լիցքաթափում, որը հստակ կկապվի սահմանանց ահաբեկչության դադարեցման և Պակիստանի տարածքից գործող՝ ՄԱԿ-ի կողմից ահաբեկչական ճանաչված ցանցերի ստուգելի կազմաքանդման հետ՝ միջազգային իրավական չափանիշներին համապատասխան։

Նման շրջանակ առաջ մղելը չի նշանակի զուտ երկկողմ հարաբերությունների վերագործարկում։ Դա կմղի ավելի լայն վերաիմաստավորման։ Եթե հիմնական պահանջը պարզապես միջազգայնորեն ճանաչված ահաբեկչական կազմակերպությունների կազմաքանդումն է, ապա տեսականորեն այստեղ վիճահարույց ոչինչ չպետք է լինի։ Հարցն այն է, թե արդյոք միջազգային համակարգը, հատկապես ԱՄՆ-ն, պատրաստ է հռետորաբանությունից անցնել գործողությունների, երբ դա իսկապես կարևոր է, ներառյալ իրավական ու ինքնիշխանության հարցերի հասցեագրումը։

Այդ իմաստով «Ինդոսի համաձայնագրերի» առաջարկը պարզապես չի փորձարկի Պակիստանին ։ Այն կբացահայտի միջազգային բլեֆը։

Պակիստանն այսօր համաշխարհային քաղաքականության մեջ զբաղեցնում է ամենահակասական դիրքերից մեկը։ Մի կողմից՝ այն հրապարակայնորեն աջակցություն է ստանում ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից։ Վերջին շրջանում ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև փակուղային շփումների կազմակերպմանն աջակցելու նրա դերը հավանության է արժանացել քաղաքական շրջանակներում։ Հատկապես Թրամփի մերձավոր շրջանակներում վերականգնվել է հետաքրքրությունը Պակիստանին «կրկին համակարգ վերադարձնելու» կամ առնվազն Չինաստանից նրա կախվածությունը թուլացնելու նկատմամբ։

Մյուս կողմից՝ կառուցվածքային մտահոգությունները չեն վերացել։ Դրանք պարզապես երկրորդ պլան են մղվել։ Պակիստանը շարունակում է ապաստան տալ ՄԱԿ-ի կողմից ահաբեկչական ճանաչված խմբավորումներին, որոնք գործում են տարբեր աստիճանի ազատությամբ։ Թե՛ Հնդկաստանում, թե՛ ԱՄՆ-ում շարունակում են շրջանառվել համառ պնդումներ՝ երբեք ամբողջությամբ չհերքված, որ Պակիստանի հետախուզության որոշ տարրեր պատմականորեն կապեր են պահպանել ահաբեկչական խմբերի հետ՝ որպես ասիմետրիկ պատերազմի գործիքներ։ Պակիստանի պաշտպանության նախարար Խավաջա Ասիֆը դա անվանել է «կեղտոտ աշխատանք»։ Սա անցյալի մասունք չէ։ Սա ներկայի տևական առանձնահատկություն է։

Պակիստանի միջնորդական դերը ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև ներկայացվեց որպես կառուցողական դիվանագիտություն։ Սակայն այս ձևակերպումը ստվերում է ավելի խոր և անհարմար իրողություններ։ Ընդունված է համարել, որ Պակիստանը դեր է ունեցել Իրանին միջուկային գիտելիքի փոխանցման մեջ՝ մեղադրանք, որի արմատները կապված են Աբդուլ Քադիր Խանի ստեղծած ցանցի ժառանգության հետ։ Միևնույն ժամանակ, այդ երկիրը բարդ հարաբերություններ ունի Իրանի անվտանգության համակարգի, հատկապես Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի հետ։

Սրան գումարվում են ենթադրյալ կապերը Համասի և այլ դերակատարների հետ։ Արդյունքը միասնական դաշինք չէ, այլ ռազմավարական ցանց՝ փոխկապակցված հարաբերություններ, զարտուղի կապեր և գործարքային համընկնումներ։ Պակիստանը պարզապես միջնորդ չէ։ Շատ գնահատականներով այն հանգույց է։ 1990-ականներին Պակիստանի հետախուզական ծառայությունները հետևել են Ուսամա բեն Լադենին մինչև Խարտում և աջակցել նրա ցանցին, երբ նա արդեն վերադարձել է իրենց ազդեցության գոտի։

Եթե ԱՄՆ-ի ռազմավարական նպատակը Պակիստանին Չինաստանի ուղեծրից դուրս բերելն է, ապա հնարավոր է՝ թերագնահատվում է այդ խճճվածության խորությունը։ Հետախուզական գնահատականներն գնալով ավելի շատ են ցույց տալիս, որ Պակիստանը գործում է ոչ այնքան որպես տատանվող պետություն, որքան որպես միջնորդ օղակ՝ նպաստելով Չինաստանի և Իրանի միջև լուռ փոխանակումներին։ Սա վերաբերում է տնտեսական միջանցքներին, երկակի նշանակության տեխնոլոգիաներին և, հնարավոր է, ռազմական համագործակցությանը։ Այս դասավորության մեջ Պակիստանը բևեռների միջև չի տատանվում։ Նա կապող կամուրջ է։

Սա բարդացնում է Հնդկաստանի հետ երկկողմ կարգավորման ցանկացած փորձ, որովհետև հաշվարկն այլևս սահմանափակված չէ միայն Հարավային Ասիայով։ Այն ներառված է ավելի լայն եվրասիական մրցակցության մեջ։

Հնդկաստանի մշակվող դոկտրինը, որը երևում է այնպիսի գործողություններով, ինչպիսին է «Սինդուր» գործողությունն էր, վկայում է «լայնածավալ պատերազմի շեմից ցածր» գին պարտադրելու աճող պատրաստակամության մասին։ Այս գործողությունները ցույց են տալիս կարողություն, վճռականություն և անպատժելիությունը չընդունելու մոտեցում։ Սակայն դրանք ինքնին չեն փոխում այն հիմնարար խթանները, որոնք պահպանում են պրոքսի ցանցերը։ Մարտավարական հաջողությունը չի վերածվել ռազմավարական հանգուցալուծման։ Սա առաջ է բերում դժվար հարց՝ միայն ուժով հնարավո՞ր է վերակարգավորել այն վարքագիծը, որը կառուցվածքային է Պակիստանի անվտանգության դոկտրինում։

«Ինդոսի համաձայնագրերի» մոտեցումը նման չի լինի նախորդ խաղաղ գործընթացներին, որոնք հիմնված էին մշուշոտ վստահության ամրապնդման միջոցների վրա։ Այն պետք է շատ ավելի գործարքային լիներ և շատ ավելի պայմանական։ Նման շրջանակը կհենվի կոշտ, պահանջների կատարման վրա հիմնված ճարտարապետության, ոչ թե ինչ-որ բանի ձգտելու դիվանագիտության վրա։ Այն կպահանջի բացարձակ կարմիր գծերի սահմանում՝ ամենակարևորը անդրսահմանային ահաբեկչության ամբողջական և ապացուցելի դադարեցման՝ վերահսկման ամուր մեխանիզմներով, ինչպիսիք են միջազգային տեղային ստուգումները, արբանյակային մոնիթորինգը և իրական ժամանակի հետախուզական տվյալների փոխանակումը, որոնք ունակ կլինեն վերահսկելու և հաստատելու Պակիստանի տարածքից գործող և ԱՄՆ-ի կողմից ահաբեկչական ճանաչված խմբերի կազմաքանդումը։

Փոխարենը Հնդկաստանը կառաջարկի հաշվարկված փոխադարձ խթաններ՝ ներառյալ փուլային տնտեսական ներգրավում և աստիճանական դիվանագիտական նորմալացում՝ պայմանավորված պահանջների կայուն կատարմամբ։ Սա չի լինի վստահության վրա հիմնված գործընթաց, այլ՝ հարկադրման, փուլայնության և արժանահավատ սպառնալիքի հակադարձման։

Կա ևս մեկ անհարմար հարց՝ ԱՄՆ-ն արդյոք ձևավորո՞ւմ է այս ճգնաժամերը, թե՞ պարզապես արձագանքում դրանց։ Օրինաչափությունը հուշում է՝ երկրորդը։ Վաշինգտոնը ներգրավվում է մարտավարական մակարդակում՝ սրելով այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ է, կայունացնելով այնտեղ, որտեղ հարմար է, բայց հազվադեպ է սահմանում քաղաքական հստակ ու վերջնական վիճակ։ Պակիստանի վրա՝ որպես տարածաշրջանային ճգնաժամերում միջնորդի վրա հենվելը, երբ ընդունվում են նրա վարքագծի հետ կապված ռիսկերը, վկայում է ԱՄՆ-ի քաղաքականության հստակության բացի, ոչ թե ռազմավարական հստակության մասին։

Նույն երկիմաստությունը տեսանելի է Հարավային Ասիայում։ ԱՄՆ-ն շարունակում է ներկա լինել, բայց ոչ վճռորոշ կերպով։ Ներգրավված է, բայց ոչ փոխակերպող դերակատարմամբ։ Սա ավելի խոր խնդիր է բարձրացնում։ Եթե «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը կենտրոնացած է արդեն գոյություն ունեցող միջազգային նորմերի կիրառման վրա՝ մասնավորապես ՄԱԿ-ի կողմից ահաբեկչական ճանաչված կազմակերպությունների կազմաքանդման, և համընկնում է ԱՄՆ-ի շահերի հետ՝ տարածաշրջանային կայունության ու հակաահաբեկչության ոլորտներում, ապա տեսականորեն Վաշինգտոնը պետք է լինի դրա բնական աջակիցը։ Եթե այդպես չէ, ապա պատճառները պարզ կլինեն և կպահանջեն հետագա ռազմավարական գնահատում։

Տեսականորեն ԱՄՆ-ի աջակցության օգտին փաստարկը պարզ է։ ԱՄՆ-ն էական լծակներ ունի Պակիստանի նկատմամբ՝ ֆինանսական հաստատությունների, անվտանգության համագործակցության և դիվանագիտական հասանելիության միջոցով։ Այն նաև խորացրել է իր ռազմավարական գործընկերությունը Հնդկաստանի հետ, հատկապես հակաահաբեկչության և Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան անվտանգության ոլորտներում։ «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակին աջակցելը կհամապատասխանի այդ շահերին։ Դա ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը ճգնաժամերի կառավարումից կտեղափոխի դեպի կառուցվածքային հարկադրում։

Սակայն գործնականում պահպանվում է երեք սահմանափակում։ Հնդկաստանի երկարամյա դիմադրությունը երրորդ կողմի միջնորդությանը մնում է ամուր։ Պակիստանը շարունակում է օգտակար, թեկուզ խնդրահարույց, միջնորդ լինել ԱՄՆ-ի տարածաշրջանային ռազմավարության մեջ։ Եվ գուցե ամենակարևորը՝ Վաշինգտոնը պատմականորեն չի ցուցաբերել այն հետևողականությունը, որն անհրաժեշտ է երկարաժամկետ ճնշում պահպանելու համար։ Արդյունքը ծանոթ հավասարակշռություն է՝ ճնշում առանց խզման, ներգրավվածություն առանց փոխակերպման։

Հարցի պատասխանը, թե ինչու ԱՄՆ-ն նման շրջանակ չի փորձել, ավելի քիչ է կապված կարողությունների, քան հաշվարկի հետ։ Պակիստանը ռազմավարական առումով չափազանց օգտակար է, որպեսզի նրան լիովին հակադրվեն։ Հնդկաստանը ռազմավարական առումով չափազանց կարևոր է, որպեսզի նրան օտարեն։ Իսկ վճռական խզում պարտադրելը՝ ահաբեկչության, դոկտրինի և դաշինքային ուղղվածության հարցերում, դիտվում է որպես ռիսկային քայլ, որի գինը կարող է գերազանցել անմիջական շահերը։ Ուստի ԱՄՆ-ն կառավարում է խնդիրը, ոչ թե լուծում այն։ «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը կխախտի այդ հավասարակշռությունը։ Այն Վաշինգտոնին կստիպի ընտրություն կատարել հռետորական հանձնառության և գործնական աջակցության միջև, և հենց դա է պատճառը, որ այն մինչ այժմ չի փորձարկվել։

Տասնամյակներ շարունակ Հնդկաստանի դիրքորոշումը միանշանակ է եղել՝ ոչ մի երրորդ կողմի միջնորդություն։ Հիմնավորումը տրամաբանական էր․ արտաքին ներգրավվածությունը կարող է միջազգայնացնել վեճը և ստեղծել կեղծ համարժեքություն։ Այդ տրամաբանությունը դեռ ուժի մեջ է։ Սակայն ռազմավարական միջավայրը փոխվել է։ Պակիստանի հարաբերությունները՝ Չինաստանի, Իրանի և Ծոցի կարևոր պետությունների հետ, հակամարտությունը դրել են ավելի լայն աշխարհաքաղաքական շրջանակում։ Միևնույն ժամանակ այնպիսի դերակատարներ, ինչպիսիք են Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, արդեն ներգրավված են լուռ դիվանագիտության մեջ, մինչդեռ ԱՄՆ-ն շարունակում է ազդեցություն գործադրել ֆինանսական և ինստիտուցիոնալ ուղիներով։ Գործնականում հակամարտությունն այլևս զուտ երկկողմ չէ։

Ուստի հարցն այն չէ, թե արդյոք Հնդկաստանը պետք է ընդունի միջնորդություն ավանդական իմաստով։ Հարցն այն է, թե արդյոք այն պետք է վերասահմանի այդ գաղափարը՝ սեփական պայմաններով։ Կա կարևոր տարբերություն միջնորդության և կառուցվածքային արտաքին աջակցության միջև։ Առաջինը ենթադրում է բանակցություն և փոխզիջում։ Երկրորդը հնարավորություն է տալիս հարկադրման և պահանջների կատարման ապահովման։ «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը կարող է ներառել այս տարբերությունը։ Հնդկաստանը կպահպանի վերահսկողությունը քաղաքական պայմանների նկատմամբ, մինչդեռ արտաքին դերակատարները կգործեն ոչ թե որպես միջնորդներ, այլ որպես հարկադրողներ՝ օգտագործելով ֆինանսական ճնշում, դիվանագիտական ազդեցություն և վերահսկման մեխանիզմներ՝ պահանջների կատարումն ապահովելու համար։ Սա վեճը չի միջազգայնացնի։ Սա կմիջազգայնացնի պատասխանատվությունը։

«Ինդոսի համաձայնագրերի» ցանկացած լուրջ շրջանակ պետք է հաշվի առնի Պակիստանի խորը ֆինանսական և անվտանգության կապերը Ծոցի երկրների, հատկապես Սաուդյան Արաբիայի և Էմիրությունների հետ։ Այս հարաբերությունները բազմիցս կայունացրել են Պակիստանի տնտեսությունը՝ ուղղակի ֆինանսական աջակցությամբ, նավթային արտոնություններով և արտակարգ իրացվելիությամբ։ Վճռորոշ պահերին դրանք կանխել են համակարգային փլուզումը։ Սակայն դրանք նաև լծակներ են ստեղծում։ 

Ծոցի երկրները գնալով ավելի մեծ առաջնահերթություն են տալիս կայունությանն ու հեղինակային ռիսկերին։ Նրանց ռազմավարական վերակարգավորումը՝ արմատականության արտահանումից հեռանալը, ողջունելի է։ Նրանք նաև ցանկանում են, որ Պակիստանը դիմակայի Տալիբանի խեղաթյուրված գաղափարախոսությանը։ Մենք դա տեսանք անցյալ տարի Իսլամաբադի հռչակագրի դեպքում։ Սա, իր հերթին, կարող է վերածվել լուռ ճնշման Իսլամաբադի նկատմամբ՝ ապակայունացնող վարքագիծը զսպելու համար։ Հնդկաստանի համար սա ռազմավարական հնարավորություն է։ Ծոցի դերակատարները կարող են դառնալ պահանջների կատարման երաշխավորներ՝ ոչ թե Հնդկաստանի նպատակների հետ համահունչ լինելու պատճառով, այլ տարածաշրջանային կայունության նկատմամբ սեփական շահերից ելնելով։

Այս բնույթի որևէ համաձայնություն կվիճարկվի տեղեկատվական դաշտում և կփորձարկվի մոխրագույն գոտում։ Պակիստանը վաղուց ցույց է տվել, որ կարող է ձևավորել պատումներ՝ իրեն ներկայացնելով և՛ որպես մասնակից, և՛ որպես զոհ, պատասխանատվությունը լղոզելով երկիմաստության և ժխտման միջոցով։ 

Հնդկաստանը չի կարող իրեն թույլ տալ զիջել այս տարածքը։ Այն պետք է հենց սկզբից սահմանի ցանկացած համաձայնության ճարտարապետության նարատիվները՝ հստակ ձևակերպելով պայմանները, ապացույցների չափանիշները և հետևանքները։ Հետախուզական բացահայտումները, դիվանագիտական ներգրավվածությունը և հանրային հետևողական հաղորդակցությունը վճռորոշ են լեգիտիմությունը պահպանելու համար՝ թե՛ ներսում, թե՛ միջազգային մակարդակում։

Միջավայրում, որտեղ ընկալումը հաճախ մրցում է ապացույցի հետ, լռությունը տեղ է բացում խեղաթյուրման համար։ Միևնույն ժամանակ, արձագանքի շեմերի երկիմաստությունը պետք է վերացվի։ «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը զսպող արժեք կունենա միայն այն դեպքում, եթե Հնդկաստանը նախապես սահմանի, թե ինչն է համարվում խախտում և ինչ է դրան հաջորդում։ 

Պակիստանը ռազմավարական առումով պատմականորեն գործել է մոխրագույն գոտում՝ շոշափելով սահմանները և շահագործելով անորոշությունը։ Շրջանակը, որը դա չի կանխատեսում, փորձարկվելու է հենց սկզբից։ Ուստի Հնդկաստանը պետք է սահմանի հստակ սրացման շեմեր՝ հենված աստիճանակարգված արձագանքի կառուցվածքի վրա, որը տարբերակում է մեկուսացված միջադեպերն ու համակարգային խախտումները։ Խախտման հետևանքները պետք է բավական կանխատեսելի լինեն՝ զսպելու, ինչպես նաև բավական հաշվարկված՝ անվերահսկելի սրացումից խուսափելու համար։  

«Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը խաղաղության պայմանագիր չի լինի։ Այն կլինի կառավարվող ռիսկ։ Հնդկաստանը խաղադրույք կկատարի այն հաշվարկով, որ Պակիստանը՝ տնտեսական ճնշման, միջազգային վերահսկողության և փոփոխվող աշխարհաքաղաքական հոսանքների պայմաններում, գուցե պատրաստ լինի գնալ կարգավորման։ Սակայն «Ինդոսի համաձայնագրերի» շրջանակը կպատրաստվի այն հավանականությանը, որ դա տեղի չի ունենա։ Այլընտրանքը ստատուս քվոն է՝ պարբերական վրդովմունք, հաշվարկված պատասխան հարվածներ և զսպման հստակության դանդաղ քայքայում։

Վտանգը դիվանագիտական շարժը կառուցվածքային փոփոխության հետ շփոթելն է։ Պակիստանի նորացված տեսանելիությունը՝ լինի դա Վաշինգտոնում, Թեհրանում կամ այլուր, չպետք է ստվերի չլուծված հիմնական խնդիրը՝ պրոքսի ցանցերի պահպանությունը որպես պետական քաղաքականության գործիք։ «Ինդոսի համաձայնագրերի» նախաձեռնությունը, եթե առաջ տարվի, պետք է հիմնված լինի իրապաշտության, ոչ թե լավատեսության վրա։ Խիստ անկայուն տարածաշրջանում պատրանքի գինը տեսական չէ։ Այն հաշվվում է մարդկային կյանքերով և հիմնարար իրավունքների ու ազատությունների քայքայմամբ։