Երեխաների պաշտպանության մարտահրավերները հետխորհրդային երկրներում

Անի Փայտյան

Անցած տարվա մարտին Հայաստանում մեկ տարեկան տղայի մահվան դեպքը, որը, ըստ մեղադրանքի, ծեծի էր ենթարկվել խորթ մոր կողմից, ցնցեց հասարակությանը։ Թեպետ այս դեպքը լայնորեն լուսաբանվեց, նման ողբերգությունները երկրում հազվադեպ չեն։

Վերջին ամիսներին հայկական մեդիան հաղորդել է երեխաների նկատմամբ բռնության մի շարք դեպքերի մասին։ Նրանք ենթարկվել են ֆիզիկական բռնության, անտեսման և սեռական ոտնձգությունների, որոնք հաճախ տեղի են ունենում ընտանիքի ներսում։ ՄԱԿ-ի Մանկական հիմնադրամի տվյալներով՝ Հայաստանում երեխաների շուրջ 70 տոկոսը ենթարկվում է ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնության որևէ տեսակի։ Մասնագետները զգուշացնում են, որ իրական թիվը, հավանաբար, ավելի բարձր է, քանի որ բազմաթիվ դեպքեր չեն հասնում իրավապահ մարմիններին։

«Երբ խոսում ենք բռնությամբ զուգորդվող դաստիարակության մասին, կարևոր է նշել, որ նման բոլոր պրակտիկաները չեն արտացոլվում պաշտոնական վիճակագրության մեջ։ Այս պահին հստակ տվյալները գալիս են միայն իրավապահ մարմիններից՝ ոստիկանությունից և Քննչական կոմիտեից։ Այս թվերը ցույց են տալիս, թե քանի վարույթ է հարուցվել և դրանցից քանիսում են երեխաները ճանաչվել բռնության զոհ։ Սակայն այս վիճակագրությունը արտացոլում է միայն բռնության ամենածայրահեղ դրսևորումները»,- ՍիվիլՆեթին ասաց ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հայաստանյան ներկայացուցիչ Վիկտորյա Օհանյանը։

2025 թվականին Հայաստանի Քննչական կոմիտեն քննել է անչափահասների նկատմամբ հանցագործությունների 1,529 քրեական գործ՝ 2024 թվականի 1,374-ի դիմաց։ Դրանցից 135-ը հասել են դատարան. գործերը վերաբերել են ինչպես սպանությանն ու ծանր մարմնական վնասվածքներին, այնպես էլ բռնությանն ու սեռական ոտնձգություններին։ Շատ գործեր կարճվել են՝ ռեաբիլիտացիայի հիմքերով։ Տուժածները տարբեր տարիքային խմբերից են, նրանցից շատերը՝ մինչև 16 տարեկան։

Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիան բռնությունը սահմանում է լայնորեն՝ որպես «ֆիզիկական կամ հոգեկան բռնության բոլոր ձևեր, վնասվածք կամ չարաշահում, անտեսում կամ անփույթ վերաբերմունք, վատ վերաբերմունք կամ շահագործում, ներառյալ՝ սեռական չարաշահում… երբ երեխան գտնվում է ծնողների, օրինական խնամակալների կամ երեխայի նկատմամբ պատասխանատվություն կրող այլ անձանց խնամքի ներքո»։

Բարձրաձայնվող դեպքերը հաճախ վերաբերում են ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքներին, հատկապես՝ գյուղական համայնքներում։ Սակայն մասնագետները նշում են, որ սա կարող է մոլորեցնող պատկեր ստեղծել։ «Մարդիգյան» երեխաների պաշտպանության կենտրոնի գործադիր տնօրեն Միրա Անտոնյանը ընդգծում է, որ խնդիրը սոցիալական դասակարգում չունի։

«Պարզապես աղքատ մարդկանց դեպքերը շատ արագ են հրապարակվում, մարդիկ անմիջապես սկսում են խոսել դրանց մասին։ Ավելի ապահովված մարդիկ ունեն կապեր, կարողանում են ինքնուրույն կառավարել իրավիճակը»,- նշել է նա ՍիվիլՆեթի հետ զրույցում։

Կենտրոնում գտնվող երեխաների մեծ մասը նախկինում ենթարկվել է բռնության՝ ծնողների կամ հարազատների կողմից։ Ամենատարածված ձևը անտեսումն է։

«Մենք ավելի շատ ունենք անտեսված երեխաներ, քան, օրինակ, ծեծի ենթարկվածներ։ Անտեսումը նշանակում է՝ երեխաները թերսնված են, խնամք չեն ստացել, հնարավոր է՝ դպրոց չեն հաճախել։ Խնդիրներից մեկն այն է, որ մենք բավարար մասնագետներ չունենք, որոնք երկարաժամկետ կաշխատեն այդ ընտանիքների հետ։ Այդպիսի աշխատանքի համար ռեսուրսներ չունենք», - ասել է նա։

Վրաստանում իրավիճակը համադրելի է։ 2025 թվականին գրանցվել է անչափահասների նկատմամբ բռնության 1,560 դեպք։ Դրանցից 594-ը՝ հոգեբանական բռնություն, 381-ը՝ անտեսում, 329-ը՝ ֆիզիկական բռնություն, և 170-ը՝ սեռական բնույթի բռնություն։

Մասնագետները զգուշացնում են, որ այս թվերը նույնպես ամբողջությամբ չեն արտացոլում խնդրի իրական ծավալը։

«Ցավոք, մարդու իրավունքների ոլորտում իրավիճակը վատթարանում է, սակայն հատկապես երեխաների իրավունքները վտանգված են։ Նրանք բախվում են համակարգային և լուրջ խնդիրների», - նշել է փորձագետը։

2024 թվականից Վրաստանում ընդունված օրենքները, մասնավորապես «օտարերկրյա ազդեցության» մասին օրենքը, քննադատության է արժանանում ժողովրդավարական ինստիտուտների թուլացման համար։ Այս օրենքը և օտարերկրյա ֆինանսավորման նկատմամբ խստացված վերահսկողությունը ճնշում են գործադրում ՀԿ-ների վրա, որոնցից շատերը աջակցում են խոցելի երեխաներին։

Փորձագետ Թամար Կապանաձեն ներգրավված է եղել Նինոծմինդայի գիշերօթիկ դպրոցի հետ կապված գործում, որը 2021 թվականին բացահայտեց երեխաների պաշտպանության համակարգի լուրջ բացթողումներ։ Պետական հաստատությունում որբ երեխաները տարիներ շարունակ ենթարկվել են բռնության և անտեսման, մինչդեռ իշխանությունները սահմանափակում էին անկախ վերահսկողությունը։

«Երեխաների աղքատությունը շարունակում է մնալ լայն տարածում ունեցող խնդիր։ Միաժամանակ աճում են անչափահասների նկատմամբ սեռական ոտնձգությունների դեպքերը»,- նշել է նա։

Կապանաձեն ընդգծում է բարեփոխումների և իրականության միջև առկա ճեղքը. «Մենք փորձում ենք նոր չափանիշներ մշակել, բայց դեռ սովորում ենք ապրել հավասարության և խաղաղ համակեցության սկզբունքներով։ Դա նշանակում է, որ մեզ պետք են ոչ թե ավելի խիստ օրենքներ, այլ ավելի հստակ և արդյունավետ կանոնակարգեր, ինչպես նաև ավելի համապարփակ պետական մոտեցում։ Կարևոր է նաև հասարակության կրթումը և օրենքի գերակայության մշակույթի ձևավորումը»։

Մոլդովայում իրավիճակը նման է Հայաստանի և Վրաստանի վիճակին, սակայն տվյալները որոշ չափով ավելի լավ են փաստագրված։

2025-ի հետազոտության համաձայն՝ երեխաների շուրջ երկու հինգերորդը ենթարկվում է ֆիզիկական, սեռական կամ հոգեբանական բռնության։ Միաժամանակ աճում է առցանց բռնությունը։

Սեռական բռնության տվյալները հատկապես մտահոգիչ են։ 18–24 տարեկան կանանց 14%-ը նշել է, որ մինչև 18 տարեկանը ենթարկվել է սեռական բռնության, իսկ 13–17 տարեկան աղջիկների 8%-ը հայտնել է նման դեպքերի մասին վերջին մեկ տարում։ Բացի այդ, 12–16 տարեկան երեխաների 12%-ը ստացել է անպարկեշտ առաջարկներ առցանց։

«Լա Ստրադա» միջազգային կենտրոնը, որը զբաղվում է մարդկանց թրաֆիքինգի, գենդերային բռնության և երեխաների առցանց անվտանգության հարցերով, վարում է Siguronline հարթակը։

«2025 թվականին հարթակը գրանցել է առցանց բռնության 48 դեպք, որոնց 44%-ը վերաբերում է երեխաների սեռական չարաշահմանը»,- նշել է ծրագրի տնօրեն Քրիստինա Դելիուն։ Նրա խոսքով՝ ինտերնետի արագ զարգացումը դժվարացնում է վերահսկումը ինչպես ՀԿ-ների, այնպես էլ պետական մարմինների համար։

Մեկ այլ աճող խնդիր է երեխաների թրաֆիքինգը։

«Թրաֆիքինգի և շահագործման խնդիրը սրվում է։ Տարածաշրջանային գործոնները, այդ թվում՝ փախստականների ճգնաժամը և անկանոն միգրացիան, երեխաներին դարձնում են ավելի խոցելի»,- նշել է Մարիա Ցուրկանուն։

Հնարավոր լուծումներ

Երեք երկրներում էլ մասնագետները մատնանշում են սոցիալական նորմերը։ Վիկտորյա Օհանյանի խոսքով՝ երեխաները հաճախ ընկալվում են որպես «սեփականություն», ոչ թե իրավունքներ ունեցող քաղաքացիներ։

«Մենք դեռ երկար ճանապարհ ունենք անցնելու։ Շատ մասնագետներ երեխաներին դիտարկում են որպես մեծահասակների իշխանության օբյեկտ։ Սա հանգեցնում է անտարբերության և անգործության արդարացման»,- ասում է Օհանյանը։

Հայաստանյան օրենսդրությունը տեխնիկապես համապատասխանում է միջազգային չափանիշներին, սակայն գործնականում համակարգը պասիվ է։ Նախկինում պատասխանատվությունը դրված էր տեղական մաի վրա, որոնք հաճախ համարվում էին ոչ արդյունավետ։

Այժմ բարեփոխումներ են իրականացվում։ Մինչև 2027 թվականը նախատեսվում է ներգրավել շուրջ 150 սոցիալական աշխատող։

Միաժամանակ ներդրվում են նոր մոդելներ, օրինակ՝ «Բառնահուսը», որը միավորում է ոստիկաններին, հոգեբաններին և սոցիալական աշխատողներին մեկ վայրում։ Սակայն խնդիրները պահպանվում են։

«Սոցիալական աշխատողները հաճախ հանդիպում են ծայրահեղ աղքատության մեջ ապրող ընտանիքների։ Այս դեպքում անհրաժեշտ է ոչ միայն դիտարկում, այլ նաև կոնկրետ աջակցություն»,- նշում է Միրա Անտոնյանը։

Վրաստանում երեխաների պաշտպանության համակարգը ևս բախվում է մարտահրավերների՝ ժողովրդավարական հետընթացի պայմաններում։

Մոլդովան, իր հերթին, ձևավորել է համեմատաբար ամուր ինստիտուցիոնալ շրջանակ, սակայն հիմնական խնդիրը շարունակում է մնալ քաղաքականությունների իրական իրականացումը և հասարակական վերաբերմունքի փոփոխությունը։