Թրամփի հնդկական սխալը. ինչու է աշխարհագրությունը կարևոր, քան գործարքային քաղաքականությունը

Չնայած Թրամփի վարչակազմի ժամանակաշրջանում առաջացած լարվածությանը՝ Հնդկաստանն ու Միացյալ Նահանգները շարունակում են կապված մնալ երկարաժամկետ ռազմավարական շահերով, իսկ այդ գործընկերության իրական հիմքը քաղաքականությունը չէ, այլ Հնդկական օվկիանոսը՝ որպես Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի ամենակարևոր ռազմավարական առանցքներից մեկը։ Միջազգային քաղաքական հետազոտությունների իտալական ինստիտուտի հրապարակած վերլուծությունը վերլուծում է Հնդկական օվկիանոսի տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի համար Հնդկաստանի բացառիկ կարևորությունը և ընդգծում, որ Թրամփի գործարքային քաղաքականությունը չի բխում ԱՄՆ-ի երկարաժամկետ շահերից։

Վերջին շրջանում Հնդկաստան–ԱՄՆ հարաբերություններում առաջացած լարվածությունը հարցեր է ծնել այն մասին, թե արդյոք աշխարհի ամենակարևոր ռազմավարական գործընկերություններից մեկը սկսում է կորցնել իր թափը։ Թրամփի վարչակազմի մի շարք որոշումներ՝ Հնդկաստանի նկատմամբ մաքսատուրքերի վերականգնումը, ԱՄՆ Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան հրամանատարության անվանումից «Հնդկա» բառի խորհրդանշական հեռացումը, պաշտոնական քարտեզում Պակիստանի կողմից օկուպացված Քաշմիրը որպես Պակիստանի մաս ներկայացնելը, ինչպես նաև Իսլամաբադի հետ հարաբերությունների վերակենդանացումը, Նյու Դելիում զգալի անհանգստություն են առաջացրել։ Միասին վերցրած՝ այս քայլերը տպավորություն են ստեղծում, թե երկկողմ հարաբերությունները կանգնած են անսպասելի դժվարությունների առաջ։ Սակայն նման գնահատականը քաղաքական խոչընդոտները շփոթում է ռազմավարական իրականության հետ։

Կարևոր է հասկանալ, որ ներկայիս լարվածությունը պայմանավորված չէ երկու երկրների միջև հիմնարար ռազմավարական տարաձայնություններով, այլ արտաքին քաղաքականության անձնակենտրոն և գործարքային մոտեցմամբ։ Դրանք արտացոլում են նախագահ Թրամփի նախընտրությունը կարճաժամկետ սակարկությունների, խորհրդանշական ազդակների և երկկողմ ճնշման գործիքների նկատմամբ, այլ ոչ թե ԱՄՆ երկարաժամկետ ռազմավարական շահերի վերագնահատումը։ Առաջնորդների անհատական ոճը կարող է փոխել դիվանագիտական մթնոլորտը, սակայն չի կարող վերացնել աշխարհաքաղաքական իրողությունները։ Սա կարևոր տարբերակում է, քանի որ Հնդկաստան–ԱՄՆ գործընկերությունը երբեք չի հիմնվել միայն առաջնորդների անձնական հարաբերությունների վրա։ ԱՄՆ-ի տարբեր վարչակազմեր հետևողականորեն ճանաչել են Հնդկաստանի բացառիկ ռազմավարական նշանակությունը։ Այդ մասին են վկայում թե՛ քաղաքացիական միջուկային համագործակցության համաձայնագիրը, թե՛ Հնդկաստանին «խոշոր պաշտպանական գործընկեր» կարգավիճակի շնորհումը, ինչպես նաև պաշտպանության ոլորտում հիմնարար համաձայնագրերի կնքումը։ 

Իրականում Վաշինգտոնի վերջին որոշումների մի մասը ռազմավարական տեսանկյունից հակաարդյունավետ է։ Վերջին մաքսատուրքերը հակասում են վստահելի գործընկերների հետ կայուն մատակարարման շղթաներ ձևավորելու ջանքերին, հատկապես այն պայմաններում, երբ երկու երկրներն էլ ձգտում են նվազեցնել Չինաստանից կախվածությունը։ Նույն կերպ, ռազմական տերմինաբանությունից «Հնդկա» բառի հեռացումը կարող է թվալ աննշան վարչական փոփոխություն, սակայն ռազմավարական բառապաշարը քաղաքական նշանակություն ունի։ «Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան» հայեցակարգը ճանաչում էր Հնդկական օվկիանոսի ռազմավարական կենտրոնական դերը և Հնդկաստանի նշանակությունը այդ տարածքում։ Առանձնապես վնասակար էր նաև Պակիստանի կողմից օկուպացված Քաշմիրը որպես Պակիստանի մաս ներկայացնելը։ 

Հարավային Ասիայում քարտեզագրումն ինքնին ռազմավարական նշանակություն ունի, և նման հեշտ կանխարգելելի սխալները խարխլում են վստահությունը այն ժամանակ, երբ պաշտպանական համագործակցությունն ընդլայնվում է։ Պակիստանի հետ հարաբերությունների պահպանումն ինքնին խնդիր չէ, սակայն Հնդկաստանի ռազմավարական արժեքը Պակիստանի մարտավարական օգտակարության հետ նույն հարթության վրա դնելը վկայում է հնացած աշխարհաքաղաքական մտածողության մասին։ 

Այսօրվա աշխարհաքաղաքական միջավայրը հիմնովին տարբերվում է թե՛ Սառը պատերազմի, թե՛ սեպտեմբերի 11-ից հետո ձևավորված շրջանից։ Հնդկաստանն այսօր դարձել է խոշոր ծովային տերություն, որի ռազմավարական նշանակությունը բխում է աշխարհագրությունից, տնտեսության չափերից, ռազմածովային կարողություններից և տեխնոլոգիական առաջընթացից, այլ ոչ թե Պակիստանի հետ մրցակցությունից։ Ո՛չ մաքսատուրքերը, ո՛չ էլ խորհրդանշական քաղաքական որոշումները չեն կարող փոխել այդ իրողությունը։

Հնդկական օվկիանոսը՝ որպես իրական հենասյուն

Եթե կա մեկ կայուն գործոն, որը բացատրում է, թե ինչու Հնդկաստանն ու Միացյալ Նահանգները կշարունակեն ռազմավարական առումով մերձենալ, դա աշխարհագրությունն է։ Շատերը շարունակում են Հնդկաստան–ԱՄՆ հարաբերությունները դիտարկել առաջին հերթին Չինաստանի պրիզմայով։ Անկասկած, Պեկինի ընդլայնվող ռազմական կարողությունները, ռազմածովային ներկայության աճը և Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում ավելի ինքնավստահ վարքագիծը խթանում են Նյու Դելիի և Վաշինգտոնի ռազմավարական համագործակցությունը։

Սակայն հարաբերությունների իրական հիմքը հենց Հնդկական օվկիանոսի տարածաշրջանն է՝ ծովային մի տարածք, որտեղ ամերիկյան և հնդկական շահերը ոչ միայն լրացնում են միմյանց, այլև գնալով ավելի են համընկնում։ Միացյալ Նահանգների համար Հնդկական օվկիանոսն անփոխարինելի նշանակություն ունի ռազմական ներկայության պահպանման, էներգակիրների հոսքերի պաշտպանության և համաշխարհային առևտրի անվտանգության ապահովման համար։ Դիեգո Գարսիայից մինչև Հորմուզի նեղուց իրականացվող գործողությունները ցույց են տալիս այդ տարածաշրջանի շարունակական ռազմավարական կարևորությունը։ Հնդկաստանի համար այս ջրերը նրա հիմնական ռազմավարական հարևանությունն են։ Երկրի արտաքին առևտրի գրեթե 95 տոկոսը ծավալով և էներգակիրների ներմուծման ճնշող մեծամասնությունը անցնում են Հնդկական օվկիանոսով։ Ուստի ծովային հաղորդակցության ուղիների անվտանգությունը Հնդկաստանի համար ոչ միայն ծովային առաջնահերթություն է, այլև տնտեսական անհրաժեշտություն։ Հենց այստեղ է երկու երկրների իրական ռազմավարական համընկնումը. թե՛ Վաշինգտոնը, թե՛ Նյու Դելին շահագրգռված են բաց, կայուն և կանոնների վրա հիմնված Հնդկական օվկիանոսով, որտեղ ոչ մի պետություն չի կարող գերիշխել ընդհանուր ծովային տարածքներում։

Թրամփից մեծ գործընկերություն

Այս ռազմավարական համընկնումը շատ ավելի լայն է, քան պարզապես Չինաստանի աճող ինքնավստահությանը հակազդելը։ Պեկինի ռազմական ներկայության ընդլայնումը, իհարկե, ամրապնդում է Հնդկաստան–ԱՄՆ համագործակցությունը, սակայն դա գործընկերության միակ հիմնավորումը չէ։ Հնդկաստանին դիտարկել միայն որպես Չինաստանին հակակշռող ուժ՝ նշանակում է թերագնահատել թե՛ Հնդկաստանի ռազմավարական ինքնուրույնությունը, թե՛ Ամերիկայի երկարաժամկետ շահերը։ Չինաստանի ընդլայնվող ռազմածովային ներկայությունը Հնդկական օվկիանոսում հստակ ցույց է տալիս, թե ինչու է ավելի սերտ համագործակցությունն անհրաժեշտ դարձել։ 

Ջիբութիում ռազմական բազայի ստեղծումը, Ադենի ծոցում Չինաստանի բանակի ռազմածովային ուժերի կանոնավոր տեղակայումը, Հնդկական օվկիանոսում սուզանավերի պարեկությունների ընդլայնումը, ինչպես նաև Գվադարից մինչև Համբանտոտա ռազմավարական նավահանգիստների հասանելիությունը աստիճանաբար փոխել են տարածաշրջանի անվտանգության միջավայրը։ «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության միջոցով Չինաստանը ձեռք է բերել ոչ միայն առևտրային ազդեցություն, այլև ռազմավարական լծակներ առանցքային ծովային միջանցքներում։ Սա բնականաբար խթանել է Հնդկաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ավելի սերտ համակարգումը։ Սակայն Վաշինգտոնին և Նյու Դելիին միավորող ռազմավարական տրամաբանությունը շատ ավելի լայն է, քան պարզապես Պեկինին հավասարակշռելը։

Երկու երկրներն ունեն ընդհանուր շահեր ծովային անվտանգության, դիմակայուն մատակարարման շղթաների, նավարկության ազատության և նոր տեխնոլոգիաների ոլորտներում, ներառյալ կիսահաղորդիչները, արհեստական բանականությունը, քվանտային հաշվարկները, կիբեռանվտանգությունն ու կարևոր հանքանյութերը։ Այս համատեքստում տնտեսական բաղադրիչը նույնպես չափազանց կարևոր է։ 

Կանխատեսվում է, որ առաջիկա տասնամյակում Հնդկաստանը կմնա աշխարհի ամենաարագ աճող խոշոր տնտեսություններից մեկը՝ ստեղծելով լայն հնարավորություններ ամերիկյան ներդրումների, նորարարության և արտադրական համագործակցության համար։ 2025–26 ֆինանսական տարում երկկողմ առևտրի ծավալը գերազանցել է 140 միլիարդ դոլարը։ Միաժամանակ ամերիկյան ընկերությունները շարունակում են ընդլայնել իրենց ներկայությունը Հնդկաստանի թվային տնտեսությունում, վերականգնվող էներգետիկայի, դեղագործության և բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ 

Պաշտպանական համագործակցությունը նույնպես զարգացել է՝ անցնելով համատեղ արտադրության, համատեղ հետազոտությունների և արդյունաբերական համագործակցության։ Էներգետիկ անվտանգությունը ևս ավելի է ամրապնդում այս համընկնումը։ 

Հնդկական օվկիանոսի կայուն ծովային ուղիները կենսական նշանակություն ունեն Պարսից ծոցի էներգակիրների փոխադրման համար։ Եթե Հնդկաստանը ուղղակիորեն կախված է այդ երթուղիներից, ապա Միացյալ Նահանգներն ավելի լայն շահ ունի՝ ապահովելու համաշխարհային բեռնափոխադրումների և դաշնակիցների էներգետիկ անվտանգությունը։ Երկու երկրների շահերը տարբեր են իրենց ծավալով, սակայն ռազմավարական առումով համընկնում են։

Ավելին, Պարսից ծոցից էներգակիրների կայուն մատակարարումները երկու երկրների համար դարձել են երկարաժամկետ ռազմավարական հրամայական։ Հնդկաստանը իր նավթի ավելի քան կեսը ներմուծում է Պարսից ծոցից, ուստի անխափան ծովային հաղորդակցությունը վճռորոշ նշանակություն ունի տնտեսական աճի, արդյունաբերության և էներգակիրների մատչելի գների պահպանման համար։ Առևտրային նավագնացության նույնիսկ ժամանակավոր խափանումները կարող են բարձրացնել ապահովագրության, բեռնափոխադրման և էներգակիրների գները՝ ազդեցություն ունենալով համաշխարհային շուկաների վրա։ Միացյալ Նահանգների համար կանխատեսելի էներգետիկ հոսքերի պահպանումը նույնպես կարևոր է՝ ոչ միայն սեփական տնտեսության, այլև դաշնակիցների էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից։ Ուստի Հնդկական օվկիանոսով էներգակիրների անխափան տեղափոխումը երկու երկրների ընդհանուր ռազմավարական նպատակն է, այլ ոչ պարզապես ճգնաժամերի կառավարման խնդիր։

Հնդկական օվկիանոսը չպետք է դիտարկվի որպես Հնդկաստանի ազդեցության գոտի, իսկ Խաղաղ օվկիանոսը՝ որպես Ամերիկայի։ Նման բաժանումն այլևս չի արտացոլում աշխարհաքաղաքական իրականությունը։ «Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան» հասկացությունը ձևավորվել է հենց այն պատճառով, որ այս երկու ծովային տարածքները ռազմավարական առումով փոխկապակցված են։ Միացյալ Նահանգների ազդեցությունը Հնդկական օվկիանոսում չի կարող պահպանվել միայն ռազմածովային ուժերի տեղակայման միջոցով։ Դրա համար անհրաժեշտ են վստահելի տարածաշրջանային գործընկերներ, որոնք կարող են կիսել պատասխանատվությունը, ապահովել ծովային իրավիճակի վերահսկողությունը և արագ արձագանքել մարդասիրական ճգնաժամերին, ծովահենությանը, ապօրինի ձկնորսությանը և տարածաշրջանային այլ արտակարգ իրավիճակներին։ Հնդկաստանը հետևողականորեն ցույց է տվել, որ ունի թե՛ պատրաստակամություն, թե՛ կարողություն՝ ստանձնելու այդ դերը։

Վերջին տարիներին իրականացված մարդասիրական օգնության և աղետների հետևանքների վերացման գործողությունները, Ադենի ծոցում հակածովահենային առաքելությունները, տարածաշրջանային հակամարտությունների ընթացքում տարհանման գործողությունները, ինչպես նաև Հնդկական օվկիանոսում ծովային անվտանգության ապահովման գործում Հնդկաստանի դերը վկայում են այն մասին, որ երկիրը աստիճանաբար վերածվում է տարածաշրջանում անվտանգության ապահովման կարևոր դերակատարի։ 

Այս ներդրումները մեծացրել են տարածաշրջանի վստահությունը Հնդկաստանի առաջնորդության նկատմամբ՝ միաժամանակ առաջ մղելով նաև ամերիկյան ավելի լայն շահերը՝ առանց յուրաքանչյուր ճգնաժամի դեպքում ԱՄՆ-ի անմիջական միջամտության անհրաժեշտության։ Հենց այդ պատճառով Հնդկաստանի ռազմավարական նշանակությունը նվազեցնելու կամ ԱՄՆ-ի՝ Պակիստանակենտրոն հին հաշվարկներին վերադառնալու փորձերը, ամենայն հավանականությամբ, կդառնան ինքնախոցող քայլեր։ Պակիստանը կարող է պահպանել որոշակի մարտավարական օգտակարություն Վաշինգտոնի համար, սակայն Հնդկաստանը երկարաժամկետ աշխարհաքաղաքական ներդրում է, որն ազդում է տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության վրա։ Այս տարբերությունը հիմնարար է. մեկը տալիս է կարճաժամկետ գործնական օգուտ, մյուսը ձևավորում է տարածաշրջանային հավասարակշռությունը տասնամյակների ընթացքում։

Նախագահ Թրամփի գործարքային դիվանագիտության շեշտադրումը, անկասկած, բարդացրել է ռազմավարական այս պատկերացումը։ Մաքսատուրքերի շուրջ վեճերը, խորհրդանշական քաղաքական որոշումները և դիվանագիտական առաջնահերթությունների փոփոխականությունը անորոշություն են մտցրել մի գործընկերության մեջ, որը մինչ այդ Վաշինգտոնում վայելում էր երկկուսակցական կայուն աջակցություն։ Սակայն, բարեբախտաբար, ինստիտուտները սովորաբար ավելի երկարակյաց են, քան անհատները։ 

Պաշտպանական համագործակցությունը շարունակում է խորանալ։ Համատեղ զորավարժությունները դառնում են ավելի բարդ և ընդգրկուն։ Հետախուզական տեղեկատվության փոխանակումն ընդլայնվում է։ Նոր տեխնոլոգիաների ոլորտում համագործակցությունն արագանում է։ Մասնավոր հատվածի ներդրումները մնում են ամուր։ Այս կառուցվածքային միտումներից ոչ մեկը վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում հիմնովին չի փոխվել։

Պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ ամուր ռազմավարական գործընկերությունները պահպանվում են ոչ թե քաղաքական առաջնորդների, այլ ազգային շահերի համընկնման շնորհիվ։ Նախագահները գալիս ու գնում են։ Կառավարությունները փոխվում են։ Քաղաքականությունը զարգանում է։ Իսկ աշխարհագրությունը մնում է նույնը։ Անկախ նրանից, թե ով է զբաղեցնում Սպիտակ տունը, Հնդկական օվկիանոսը շարունակելու է մնալ համաշխարհային առևտրի, էներգետիկ անվտանգության և ռազմական մրցակցության կենտրոններից մեկը։ Հնդկաստանը կշարունակի զբաղեցնել իր առանցքային աշխարհագրական դիրքը՝ վերահսկելով այս կենսական ծովային երթուղիները։ Միացյալ Նահանգներն էլ իր հերթին կշարունակի շահագրգռված մնալ բաց ծովային կարգի պահպանմամբ, որը պաշտպանում է միջազգային առևտուրը, դաշնակիցների շահերը և կանխում տարածաշրջանային գերիշխանության ձևավորումը։ Այս իրողությունները չեն կարող զոհ դառնալ ժամանակավոր քաղաքական տարաձայնություններին։

Ուստի Վաշինգտոնի համար հարցը այն չէ, թե արդյոք Հնդկաստանը շարունակում է կարևոր մնալ։ Հարցն այն է, թե արդյոք Միացյալ Նահանգները պատրաստ է իր դիվանագիտությունը համապատասխանեցնել սեփական երկարաժամկետ ռազմավարական շահերին։ Եթե ժամանակավոր քաղաքական տարաձայնությունները ստվերեն երկարաժամկետ աշխարհաքաղաքական համընկնումը, դա կդառնա թանկարժեք ռազմավարական սխալ։ 

Ամերիկան կարող է վերանայել իր քաղաքականությունը Հնդկաստանի նկատմամբ, սակայն չի կարող իրեն թույլ տալ անտեսել այն երկիրը, որը գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի հենց սրտում։ Հնդկաստան–ԱՄՆ գործընկերությունը երբեք չի հիմնվել միայն առաջնորդների անհատականությունների վրա և չպետք է դառնա դրանց պատանդը։ Այն հիմնված է ծովային անվտանգության, տնտեսական դիմակայունության, տեխնոլոգիական նորարարության և կայուն տարածաշրջանային կարգի պահպանման ընդհանուր պատկերացման վրա։ Չինաստանը, անշուշտ, ամրապնդում է այս ռազմավարական համընկնումը, սակայն այն չի սահմանում դրա էությունը։ Իրական հիմքը Հնդկական օվկիանոսի ռազմավարական աշխարհագրությունն է և այն գիտակցումը, որ անվտանգ, բարգավաճ և ազդեցիկ Հնդկաստանը կենսական նշանակություն ունի նաև Միացյալ Նահանգների Հնդկա-խաղաղօվկիանոսյան տեսլականի համար։ 

Ներկայիս լարվածությունը պետք է ընկալել ոչ թե որպես ռազմավարական բաժանման սկիզբ, այլ որպես ժամանակավոր քաղաքական շեղում։ Որքան շուտ Վաշինգտոնը գիտակցի այս իրողությունը, այնքան ավելի ամուր և երկարատև կլինի երկու երկրների գործընկերությունը։