Արթնացրու ինձ, երբ սեպտեմբերն ավարտվի

Անուշ Պետրոսյան

Սեպտեմբերի 19-ը դարձել է Հայաստանի խզված հավաքական հիշողության ցայտուն խորհրդանիշը։ Մինչ հարյուրավոր մարդիկ Եռաբլուրում և այլ վայրերում հավաքվում են՝ սգալու զոհվածներին և հիշելու Արցախի կորուստը, երկրի տարբեր հատվածներում անցկացվում են համերգներ, սննդի փառատոներ և այլ տոնակատարություններ՝ առանց պաշտոնական որևէ արարողության, որը կնշանավորեր Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաողբերգական օրը։

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ը Ադրբեջանի ռազմական հարձակման սկիզբն էր Արցախում։ Մի քանի օրում ավելի քան 100,000 արցախցի հարկադրված լքեց իրենց տները։ Իր պատմության մեջ առաջին անգամ Արցախը մնաց առանց իր բնիկ հայ բնակչության։

Ադրբեջանական հարձակման հետևանքով զոհվել է 223 մարդ, այդ թվում՝ 20 խաղաղ բնակիչ, որոնցից վեցը երեխաներ էին։ Եվս 218 մարդ զոհվեց Ստեփանակերտի մերձակայքում գտնվող վառելիքի պահեստում տեղի ունեցած պայթյունից, իսկ 21 մարդ դեռ անհետ կորած է համարվում։ Տեղահանության ընթացքում ճանապարհին մահացել է 64 մարդ, 16-ը գերեվարվել է։ Արցախի ռազմական և քաղաքական ղեկավարները, ինչպես նաև մի շարք այլ հայեր, շարունակում են մնալ բանտարկված Բաքվում։

Այդուհանդերձ, անցած երեք տարիների ընթացքում Հայաստանը պետական մակարդակով որևէ արարողություն չի անցկացրել՝ ոգեկոչելու իր պատմության այս ողբերգական էջը։

2026 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Հայաստանի տարբեր վայրերում անցկացվել կամ նախատեսվել էին փառատոներ, համերգներ և մշակութային միջոցառումներ։

Վայոց ձորի Խաչիկ գյուղում տեղի ունեցավ Գաթայի փառատոնը։ Ձորաղբյուրը հյուրընկալեց «Բերքի փառատոն 2026»-ը, իսկ Կոտայքի Զառ գյուղում նախատեսված էր Ազգային ծեսերի փառատոնը, որն այս տարի նվիրված էր հայկական հարսանեկան ավանդույթներին։

Երևանում դերասան Խորեն Լևոնյանի «Կինո և մի քիչ ավելին» ծրագիրը նախատեսված էր Արամ Խաչատրյան համերգասրահի տանիքում։ Մեկ այլ համերգային ծրագիր էլ նախատեսված էր Seasons Park-ում։

Խոշոր համերգ էր նախատեսված նաև Կապանում, որտեղ պետք է հանդես գային հայկական հայտնի Nemra, Reincarnation և Dophamine խմբերը։ Սա Սյունիքն է, որտեղ մարդիկ ապրում են ադրբեջանական ռազմական դիրքերից ընդամենը մի քանի կիլոմետր, իսկ որոշ վայրերում՝ ընդամենը մի քանի մետր հեռավորության վրա։ Սրանք այն ուժերն են, որոնք հայերի են սպանել ոչ թե հեռավոր անցյալում, այլ 2020, 2022 և 2023 թվականներին։

Սա տոնակատարություններն արգելելու մասին չէ

Համերգների, փառատոների, սննդի կամ մշակութային միջոցառումների մեջ ինքնին որևէ սխալ բան չկա։ Հասարակությունից չի կարելի, և պետք էլ չէ, ակնկալել, որ այն մշտական սգի մեջ ապրի։

Բայց ի՞նչ է նշանակում մեծ տոնակատարություններ անցկացնել մի օր, որը հազարավոր հայերի այդքան խոր ցավ է պատճառել։

Պե՞տք է արդյոք կազմակերպիչները հաշվի առնեն սեպտեմբերի 19-ի նշանակությունը։ Պե՞տք է արդյոք արվեստագետները հասկանան, թե ինչ է խորհրդանշում այդ օրը։ Պե՞տք է արդյոք համայնքային իշխանությունները մտածեն, թե ինչպես կարող են այդ օրը մեծ հանրային տոնակատարությունն ընկալել նրանք, ովքեր կորցրել են հարազատներին, տները և ամբողջ համայնքները։

Եվ ի՞նչ է դա ասում հավաքական հիշողության մասին, երբ անկախության թեմայով մեծ տոնակատարություն է անցկացվում ոչ թե սեպտեմբերի 21-ին՝ Հայաստանի Անկախության օրը, այլ սեպտեմբերի 19-ին։

Այս հարցերը պետք է ուղղվեն ոչ միայն կազմակերպիչներին և մասնակցող արվեստագետներին, այլև ամբողջ հասարակությանը։

Որոշ ամսաթվերին հիշատակի համար տեղ բացելը չի պահանջում մշակութային կյանքն արգելել։ Սա հարգանքի, ճիշտ ժամանակի ընտրության և հավաքական հիշողության հարց է։

Ինչո՞ւ հունվարի 27-ը և ոչ թե սեպտեմբերյան որևէ օր

2026 թվականի հունվարին Հայաստանը պաշտոնական օրացույցում ներառեց հունվարի 27-ը՝ որպես Հայրենիքի պաշտպանության համար զոհվածների հիշատակի օր։ Օրենքով այդ օրը սահմանվեց ոչ աշխատանքային։

Կառավարությունը պաշտպանեց այդ ընտրությունը՝ այն ներկայացնելով որպես տարբեր պատերազմներում զոհված մարդկանց հիշատակին նվիրված օր՝ առանց հիշատակը կապելու մեկ կոնկրետ հակամարտության հետ։ Բայց այդ բացատրությունը մեկ այլ հարց է առաջացնում՝ ինչո՞ւ չընտրվեց այդ պատերազմների հետ առնչվող որևէ ամսաթիվ։

Սեպտեմբերի 27-ը 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի սկզբի օրն է։ Սեպտեմբերի 13-ը 2022 թվականին Ադրբեջանի լայնածավալ հարձակումների սկիզբն էր Հայաստանի դեմ։ Սեպտեմբերի 19-ը 2023 թվականին Արցախում վերջին հարձակման սկիզբն էր։ Նոյեմբերի 9-ը կապված է եռակողմ հայտարարության հետ, որով ավարտվեց 2020 թվականի պատերազմը։

Այս ամսաթվերից և ոչ մեկը չի հռչակվել ազգային հիշատակի օր։

Դժվար է հավատալ, որ կառավարության պաշտոնյաները պարզապես մոռացել են սեպտեմբերի մասին։ Այդ ամիսը չափազանց շատ ցավոտ էջեր է պարունակում Հայաստանի նորագույն պատմության մեջ։

Սեպտեմբերյան հիշատակի օրվա բացակայությունն իսկապե՞ս արտացոլում է կառավարության և այլ որոշում կայացնողների ձախողումը՝ գիտակցելու, թե որքան կարևոր են այս ամսաթվերը իրենց հայրենակիցների համար։ Թե՞ դա դիտավորյալ որոշման արդյունք է՝ արյունալի սեպտեմբերը ազգային հիշատակի օրացույցից դուրս թողնելու, միևնույն ժամանակ ամիսը լցնելով փառատոներով, համերգներով և հանրային այլ տոնակատարություններով։

Սեպտեմբերի 13-ը, սեպտեմբերի 19-ը, սեպտեմբերի 27-ը և նոյեմբերի 9-ը պաշտոնապես մնում են չնշված, չնայած դրանք կապված են այնպիսի իրադարձությունների հետ, որոնք փոխել են հարյուր հազարավոր հայերի կյանքը։

Օրացույցը երբեք պարզապես օրացույց չէ։ Այն ամսաթվերը, որոնք երկիրը նշում է, այն ամսաթվերը, որոնք չնշման է մատնում, այն արարողությունները, որ կազմակերպում է, և այն հանրային միջոցառումները, որ անցկացնում է, բոլորը նպաստում են պատմությանը, որը նա պատմում է ինքն իրեն իր անցյալի մասին։

Մինչ Հայաստանը շարունակում է համերգներ ու փառատոներ անցկացնել Արցախի հայաթափման տարելիցի օրը, հարյուրավոր մարդիկ այդ օրն անցկացնում են Եռաբլուրում՝ խունկ վառելով և հարգանքի տուրք մատուցելով իրենց կյանքը զոհած սիրելիներին, որոնցից շատերին «բախտ չի վիճակվել» վերաթաղվել Հայաստանում։

Երբ արյունալի սեպտեմբերը վերադառնում է, մի երգ է գալիս մտքիս․

Արթնացրու ինձ, երբ սեպտեմբերն ավարտվի։

Անուշ Պետրոսյանը լրագրող է և Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի ուսանող։ 2020 թվականի պատերազմից հետո նրա ընտանիքը տեղահանվել է Շուշիից և վերաբնակվել Ստեփանակերտում։ 2023 թվականին նրանք կրկին տեղահանվել են և վերաբնակվել Հայաստանում։