Երեք տեղամասերի արդյունքների չեղարկումը կարող էր փոխել ԱԺ կազմը․ ԵԽԽՎ զեկույցը քննադատում է ԿԸՀ որոշումը

Սիրանուշ Ադամյան

Հայաստանի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը բավարար հիմնավորում չի տվել հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններում երեք տեղամասերի արդյունքներն անվավեր ճանաչելու որոշման համար, թեև այդ որոշումը կարող էր վճռորոշ լինել «Բարգավաճ Հայաստանի»՝ խորհրդարան անցնելու հարցում։ Այս մասին ասվում է Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (ԵԽԽՎ) ընտրությունների դիտարկման զեկույցում, որը թվագրված է սեպտեմբերի 22-ով և հրապարակվել է սեպտեմբերի 28-ին։

Երեք տեղամասերի արդյունքների չեղարկումը

Խոսքը 10/51, 35/65 և 12/13 տեղամասերի մասին է։ Ըստ զեկույցի՝ դրանցից երկուսում զինծառայողներին թույլ է տրվել քվեարկել քվեարկության ավարտի համար օրենքով սահմանված ժամից հետո, իսկ երրորդում օրվա մեծ մասում բացակայել են «Ազգային ժողովրդավարական բևեռի» քվեաթերթիկները։ ԿԸՀ-ն անվավեր է ճանաչել այդ տեղամասերի արդյունքները և կրկնաքվեարկություն չի նշանակել՝ մեկ նախադասությամբ պատճառաբանելով, որ չեղարկումը «չի ազդել ընդհանուր արդյունքի վրա»։

«Սա որոշման խիստ անբավարար հիմնավորում է, հատկապես՝ հաշվի առնելով դրա հետևանքների նշանակությունը»,- ասվում է զեկույցում։

Պաշտոնական արդյունքներով «Բարգավաճ Հայաստանը» ստացել է ձայների 3,99%-ը՝ չհաղթահարելով կուսակցությունների համար սահմանված 4% շեմը։ ԵԽԽՎ զեկույցը նշում է, որ, որոշ հաշվարկների համաձայն, չեղարկված տեղամասերի ձայները հաշվի առնելու դեպքում կուսակցությունը կարող էր անցնել խորհրդարան, իսկ իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիրը»՝ չստանալ մանդատների երեք հինգերորդը։ Սա զեկույցում ներկայացված է որպես հնարավոր հետևանք, այլ ոչ թե հաստատված այլընտրանքային ընտրական արդյունք։

«ԵԽԽՎ պատվիրակությունը, այնուամենայնիվ, մտահոգված է ԿԸՀ-ի կողմից տեղամասերի այն արդյունքների անվավեր ճանաչմամբ, որոնք վճռորոշ էին ընդդիմադիր կուսակցություններից մեկի՝ խորհրդարան անցնելու համար։ Որոշումը կայացվել է առանց պատշաճ հիմնավորման կամ կրկնաքվեարկության հնարավորության՝ այդպիսով ազդելով ընդհանուր արդյունքի և ներկայացվածության վրա»,- նշվում է զեկույցի եզրափակիչ բաժնում։

Դատական բողոքարկումը լուծում չի տվել

«Ականատես» և «Անկախ դիտորդ» դիտորդական խմբերը, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներ ու իրավական փորձագետներ, ըստ զեկույցի, վիճարկել են ԿԸՀ որոշման իրավական հիմքն ու համաչափությունը։ ԿԸՀ նախագահը հետագայում վկայակոչել է Վենետիկի հանձնաժողովի զեկույցը՝ կրկնաքվեարկության դեպքում տակտիկական քվեարկության հնարավոր ռիսկերի մասին։ ԵԽԽՎ զեկույցը, սակայն, նշում է, որ այդ փաստաթուղթը չի բացառում կրկնաքվեարկությունը, եթե ընտրողների ձայները հաշվի չառնելը կարող է էապես փոխել մանդատների բաշխումն ու խորհրդարանի ներկայացուցչականությունը։

Հարցը հասել է դատարան, սակայն մինչև նոր խորհրդարանի ձևավորումը լուծում չի ստացել։ Ըստ զեկույցի՝ բողոք ներկայացնելու իրավունքի սահմանափակումներն ու խիստ ժամկետները մասամբ խոչընդոտել են արդյունավետ իրավական պաշտպանության ապահովումը։ Զեկույցը նշում է վտանգ, որ «Բարգավաճ Հայաստանի»՝ շեմին շատ մոտ արդյունքի պայմաններում ընտրողների զգալի մասը կարող է մնացած լինել առանց արդյունավետ ներկայացվածության։

ԵԽԽՎ պատվիրակությունն առաջարկում է Ընտրական օրենսգրքում հստակ սահմանել կրկնաքվեարկության պահանջը այն դեպքերի համար, երբ վտանգված է ընտրողների ներկայացվածությունը։ Այն նաև առաջարկում է ընդլայնել ընտրական բողոքներով դատարան դիմելու իրավունքը և նախատեսել ավելի ճկուն ժամկետներ ու պաշտպանության միջոցներ։

Քվեարկության օրվա գնահատականը

ԵԽԽՎ պատվիրակության ընդհանուր եզրակացությամբ՝ հունիսի 7-ի ընտրությունները քաղաքացիներին տվել են «քաղաքական այլընտրանքների միջև իրական ընտրության հնարավորություն» և անցկացվել են պատշաճ կազմակերպված գործընթացով։ Քվեարկության օրը հանգիստ է անցել, իսկ միջազգային դիտորդական առաքելության այցելած տեղամասերի ճնշող մեծամասնությունում գործընթացը դրական է գնահատվել։

Միևնույն ժամանակ զեկույցի համաձայն՝ դիտարկված տեղամասերի մոտ 44%-ում գրանցվել են խախտումներ։ Դրանք ներառել են ընթացակարգային սխալներ, քվեարկության գաղտնիության խախտումներ, ընտրողների քվեարկությունը վերահսկելու փորձեր և քարոզչության դեպքեր։ Քվեների հաշվարկը դիտարկված տեղամասերի ճնշող մեծամասնությունում գնահատվել է դրական։ 44%-ը վերաբերում է դիտորդների այցելած տեղամասերին, ոչ թե երկրի բոլոր տեղամասերին։

Քարոզարշավի պայմաններն ու իրավապահների գործողությունները

Քարոզարշավը, ըստ զեկույցի, անցել է սուր բևեռացման պայմաններում։ Պետական հատվածի աշխատակիցները հայտնել են իշխող «Քաղաքացիական պայմանագրի» հանրահավաքներին մասնակցելու պահանջների կամ ճնշման մասին։ Դիտորդները փաստագրել են նաև դեպքեր, երբ գործարարները ճնշում են գործադրել աշխատակիցների վրա՝ ընդդիմության հանրահավաքներին մասնակցելու համար։

Ընտրություններից առաջ ընդունված որոշ սոցիալական միջոցառումներ, այդ թվում՝ պարտքերի որոշ տեսակների ներումն ու ճանապարհային տուգանքների մեղմացումը, զեկույցում գնահատվում են որպես փաստացի քարոզչական գործիքներ՝ չնայած ընտրական օրենսդրությանը դրանց տեխնիկական համապատասխանությանը։

Զեկույցն անդրադառնում է նաև ձայների գնման և հարակից ընտրական հանցագործությունների վերաբերյալ ավելի քան 200 քրեական քննություններին, որոնք հիմնականում ուղղված էին ընդդիմության դեմ։ Ըստ պատվիրակության՝ դա նպաստել է իրավապահ մարմինների ընտրովի աշխատանքի ընկալմանը։ Զեկույցի հրապարակման պահին այդ գործերով դատապարտումներ չեն եղել։ Եզրափակիչ բաժնում նշվում է, որ ընդդիմադիր թեկնածուների և ակտիվիստների նկատմամբ վարույթները որոշ կողմնակիցների հետ են պահել քարոզարշավին ակտիվ մասնակցելուց։

Ֆինանսավորումն ու լրատվամիջոցների լուսաբանումը

Դիտորդները թերություններ են արձանագրել քարոզարշավի ֆինանսավորման վերահսկողության մեջ։ Ըստ զեկույցի՝ պաշտոնական քարոզարշավին նախորդած և երրորդ կողմերի կատարած ծախսերը հիմնականում դուրս են մնացել վերահսկողությունից։ Խնդիր է մնացել նաև առցանց ծախսերի ու բնեղեն աջակցության վերահսկումը։

Հանրային հեռուստատեսությունն ու մի շարք մասնավոր հեռարձակողներ, զեկույցի գնահատմամբ, հստակ կողմնակալություն են դրսևորել իշխող կուսակցության օգտին և բացասական են լուսաբանել առաջատար ընդդիմադիր ուժերին։ Այլ լրատվամիջոցներ հետևողականորեն քննադատել են կառավարությանը։ Զեկույցը նշում է, որ հեռուստատեսային լուսաբանման մեծ մասը տարածել է փոխադարձ վիրավորանքներ՝ սահմանափակ ուշադրություն հատկացնելով կուսակցությունների ծրագրերին ու հանրային բանավեճին։

Արտաքին միջամտությունը

Արտաքին միջամտության ծավալը զեկույցում բնութագրվում է որպես «աննախադեպ և մտահոգիչ»։ Ըստ ԵԽԽՎ պատվիրակության՝ Ռուսաստանը տնտեսական սահմանափակումներն ու կոշտ դիվանագիտական հռետորաբանությունն օգտագործել է ընտրությունների վրա ազդելու՝ ընդդիմադիր կամ հակակառավարական ուժերին նպաստելու նպատակով։

Զեկույցում թվարկվում են հայկական ծաղիկների, հանքային ջրի և ալկոհոլային խմիչքների արտահանման նկատմամբ Ռուսաստանի սահմանափակումները, ինչպես նաև սննդամթերքի նկատմամբ ստուգումները։ Դրանում ասվում է, որ մայիսի 27-ին ՌԴ իշխանությունները հայտարարել են Հայաստան մատակարարվող բնական գազի, նավթամթերքի և ադամանդների պայմանները վերանայելու մտադրության մասին, իսկ հաջորդ օրը՝ լրացուցիչ գյուղատնտեսական ապրանքների նկատմամբ «ժամանակավոր սահմանափակումների»։

Զեկույցի համաձայն՝ մայիսին Աստանայում կայացած գագաթնաժողովում Եվրասիական տնտեսական միության ղեկավարները Հայաստանից պահանջել են հանրաքվե անցկացնել ԵԱՏՄ-ի և ԵՄ-ի միջև ընտրության հարցով՝ զգուշացնելով արևմտամետ քաղաքականության պատճառով միությունից հեռացնելու հնարավորության մասին։

Ներքին և միջազգային դիտորդական խմբերը, ըստ զեկույցի, հայտնել են ռուսական կառույցների հետ կապված դերակատարների կազմակերպած տեղեկատվական արշավների մասին։ Դրանք հայտնել են նաև Ռուսաստանում Հայաստանի քաղաքացիների ու գործարարների հասցեին սպառնալիքների մասին՝ պատժիչ միջոցների խոստումներով, եթե իշխող կուսակցությունը չպարտվի։ Զեկույցը եզրակացնում է, որ «Ռուսաստանի Դաշնության միջամտությունն ու օտարերկրյա տեղեկատվական գործողությունները հասել են Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետությունում աննախադեպ մասշտաբի»։

Զեկույցում նշվում են նաև ԱՄՆ նախագահի, Ֆրանսիայի նախագահի և ԵՄ բարձրաստիճան ներկայացուցիչների՝ իշխող կուսակցությանը հրապարակային աջակցություն հայտնող հայտարարությունները։ Ըստ պատվիրակության՝ դրանք նույնպես ընկալվել են որպես արտաքին միջամտություն, սակայն եղել են ավելի սահմանափակ և հիմնականում հայտարարությունների տեսքով՝ առանց ռուսական գործողություններին բնորոշ լայնածավալ հարկադրանքի։

Միաժամանակ ԵԽԽՎ պատվիրակությունը նշում է, որ չի գտել ապացույց՝ ընտրությունների օրը Ռուսաստանից մեծ թվով հայ ընտրողների կազմակերպված տեղափոխման մասին մինչ ընտրությունները տարածված պնդումը հաստատելու համար։

. . .

ԵԽԽՎ պատվիրակության գնահատմամբ՝ Հայաստանը ցուցադրել է բարդ ընտրություններ տեխնիկապես պատշաճ և հիմնականում խաղաղ անցկացնելու կարողություն։ Սակայն, ըստ զեկույցի, անհրաժեշտ են հրատապ ինստիտուցիոնալ և օրենսդրական փոփոխություններ՝ հատկապես ընտրական վեճերի արդյունավետ լուծման, պետական ռեսուրսների օգտագործման, քարոզարշավի ֆինանսավորման և արտաքին միջամտությանը դիմակայելու հարցերում։