Անկարգությունները Եվրոպայում և IMEC միջանցքը. ի՞նչ դեր կարող է ունենալ Չինաստանը

2023-ի սեպտեմբերին Նյու Դելիում G20-ի գագաթնաժողովում հայտարարված Հնդկաստան—Մերձավոր Արևելք—Եվրոպա տնտեսական միջանցքը (IMEC) նախատեսում է երկաթուղիներով, ծովային ուղիներով, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքներով Հնդկաստանը կապել Ծոցի երկրների, Իսրայելի և Եվրոպայի հետ։ Իտալացի քաղաքական վերլուծաբան Սերջո Ռեստելլին The Times of Israel-ում հրապարակված հոդվածում հարց է բարձրացնում՝ արդյոք Չինաստանն օգտվո՞ւմ է Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Հնդկաստանում ընթացող անկարգություններից՝ նախագիծը թուլացնելու համար։

Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Հնդկաստանում քաղաքացիական անկարգությունները սովորաբար դիտարկվում են ներքին քաղաքականության պրիզմայով։ Տնտեսական դժգոհությունները, միգրացիան, սոցիալական լարվածությունը, գաղափարական բևեռացումը և կառավարություններից դժգոհությունը ծանոթ բացատրություններ են։ Սակայն երբ անկարգությունները հուզում են ձևավորվող աշխարհաքաղաքական կառույցի համար կենտրոնական նշանակություն ունեցող մի քանի երկիր, տրամաբանական է հարցնել՝ արտաքին ուժերը պարզապես հետևում են այդ զարգացումների՞ն, թե՞ ակտիվ փորձում են դրանցից օգտվել։

Չինաստանն այս առումով ակնհայտ թիրախ է։ Ոչ թե այն պատճառով, որ Փարիզում, Միլանում կամ Նյու Դելիում յուրաքանչյուր ցույց կարելի է վերագրել Պեկինին, այլ որովհետև Չինաստանն ունի թե՛ արտերկրում քաղաքական պատումները մանիպուլացնելու կարողություն, թե՛ եվրոպական և հնդկական արտաքին քաղաքականության ուղղության վրա ազդելու ռազմավարական շահ։

Հնդկաստան—Մերձավոր Արևելք—Եվրոպա տնտեսական միջանցքը (IMEC) այս առումով հատկապես հետաքրքիր համատեքստ է։

2023-ի սեպտեմբերին Նյու Դելիում G20-ի գագաթնաժողովում հայտարարված IMEC-ը նախատեսում է ծովային կապերի, երկաթուղիների, էներգետիկ ենթակառուցվածքների և թվային կապի ցանց, որը Հնդկաստանը կկապի Ծոցի երկրների, Իսրայելի և Եվրոպայի հետ։ Սա ավելին է, քան առևտրային նախաձեռնություն։ IMEC-ն առաջարկում է եվրասիական կապակցվածության այլընտրանքային շրջանակ այն պահին, երբ Չինաստանի «Գոտի և ճանապարհ» նախաձեռնությունն արդեն զգալի ներկայություն է հաստատել Ասիայում, Աֆրիկայում և Միջերկրականում։

Պեկինի համար IMEC-ը պոտենցիալ մարտահրավեր է, թեև ոչ անպայմանորեն գոյութենական։ Չինաստանը մեծ ներդրումներ է արել նավահանգիստներում, լոգիստիկ ենթակառուցվածքներում և առևտրային հարաբերություններում՝ նույն ուղիներից շատերի երկայնքով։ Գործող IMEC-ը Հնդկաստանին, Ծոցի երկրներին և Եվրոպային ավելի մեծ հնարավորություններ կտա դիվերսիֆիկացնելու իրենց կապակցվածությունը և նվազեցնելու կախվածությունն այն ենթակառուցվածքային ցանցերից, որտեղ չինական ընկերությունները զգալի ազդեցություն ունեն։

Սակայն ենթակառուցվածքային միջանցքները կախված են ոչ միայն կապիտալից և ինժեներական լուծումներից։ Դրանք պահանջում են քաղաքական կայունություն, կարգավորման շարունակականություն և կառավարությունների միջև տևական համագործակցություն։ Հենց այս պայմաններն են, որ կարող են խաթարել երկարատև քաղաքացիական անկարգությունները։

Ֆրանսիայում և Իտալիայում վերջին անկարգությունները հարցեր են առաջացրել օտարերկրյա տեղեկատվական մանիպուլյացիայի վերաբերյալ։ Եվրոպական կառավարություններն ավելի ու ավելի են մտահոգված թշնամական դերակատարների կարողությամբ՝ համակարգված առցանց գործունեության միջոցով խորացնելու սոցիալական պառակտումները, տարածելու բորբոքիչ պատումներ և շահարկելու քաղաքական դժգոհությունները։ Չինաստանը, Ռուսաստանը և Իրանը բոլորն էլ հայտնվել են օտարերկրյա տեղեկատվական միջամտության մասին եվրոպական քննարկումներում, թեև նրանց մեթոդները, նպատակները և ներգրավվածության աստիճանը զգալիորեն տարբերվում են։

Չինաստանի կարողությունները հիպոթետիկ չեն։ Պետության հետ կապված Spamouflage ցանցի վերաբերյալ հետաքննությունները փաստագրել են գործողություններ, որոնք ներառել են այլոց անունից հանդես գալը, մանիպուլացված առցանց բովանդակություն և արտերկրում քաղաքական դիսկուրսի վրա ազդելու փորձեր։ Չինական տեղեկատվական գործողությունները թիրախավորել են նաև ՆԱՏՕ-ի, Պեկինի հետ հարաբերությունների և Եվրոպական միության ռազմավարական ուղղության շուրջ եվրոպական դիսկուրսները։

Այս ամենը չի ապացուցում, որ Պեկինն է կազմակերպել եվրոպական քաղաքներում ներկայում ընթացող ցույցերը։ Իրականում, ինքնաբուխ կամ ներքին ուժերի կազմակերպած բողոքի ակցիաներն առանց ապացույցների օտարերկրյա կառավարությանը վերագրելը լուրջ վերլուծական սխալ կլիներ։

Ավելի հետաքրքիր հարցն այն է, թե արդյոք Չինաստանին ընդհանրապես անհրաժեշտ է դրանք կազմակերպել։

Ժամանակակից ազդեցության գործողությունները պարտադիր չէ, որ զրոյից ստեղծեն քաղաքական շարժում։ Կարելի է ուժեղացնել առկա դժգոհությունները, խրախուսել մրցակցող պատումները և խորացնել սոցիալական պառակտումները։ Արդեն բևեռացված միջավայրում համեմատաբար համեստ միջամտությունը կարող է ծախսված ռեսուրսներին անհամաչափ արդյունք տալ։

Կարևոր տարբերություն կա ցույցը ղեկավարելու և դրա հետևանքներից օգտվելու միջև։ Առաջինը պահանջում է կազմակերպչական վերահսկողություն։ Երկրորդը կարող է ներառել ոչ ավելին, քան տեղեկատվական մանիպուլյացիա, ընտրովի տարածում և որոշակի աշխարհաքաղաքական պատումների նկատմամբ համակրանք ունեցող ցանցերի մշակում։

Այս տարբերությունը հատկապես կարևոր է դառնում, երբ դիտարկվում է բողոքի շարժումների և արտաքին քաղաքականության փոխկապակցվածությունը։

Միգրացիայի, տնտեսական անհավասարության կամ կառավարության քաղաքականության դեմ ցույցերը կարող են որևէ անմիջական առնչություն չունենալ Չինաստանի կամ IMEC-ի հետ։ Այնուամենայնիվ, տևական անկայունությունը կարող է կլանել քաղաքական ուշադրությունը, թուլացնել կառավարող կոալիցիաները և բարդացնել երկարաժամկետ ենթակառուցվածքային պարտավորությունները։ Այն երկրներում, որտեղ խոշոր ռազմավարական նախագծերը պահանջում են խորհրդարանական աջակցություն, վարչական համակարգում և մասնավոր ներդրումներ, երկարատև անորոշությունն ինքնին կարող է խոչընդոտ դառնալ։

Իտալիան այս հավասարման մեջ հատկապես կարևոր դիրք ունի։ Միջերկրածովյան աշխարհագրությունը, նավահանգստային ենթակառուցվածքները և արդյունաբերական կարողությունները նրան դարձնում են կապակցվածության նոր նախաձեռնությունների բնական եվրոպական մասնակից։ Միևնույն ժամանակ, Իտալիայի նախկին մասնակցությունը «Գոտի և ճանապարհ» նախաձեռնությանը և 2023-ին դրանից դուրս գալու որոշումը ցույց են տալիս եվրոպական կառավարությունների առջև ծառացած մրցակցող ռազմավարական ընտրությունները։

Ֆրանսիան, իր հերթին, շարունակում է կենտրոնական դեր ունենալ եվրոպական քաղաքական և ռազմավարական որոշումների կայացման գործում, թեև IMEC-ում նրա դերն ավելի քիչ է հստակ սահմանված, քան որոշ մասնակից պետություններինը։ Փարիզում քաղաքական անկայունությունը կարող է բարդացնել եվրոպական համակարգումը Ֆրանսիայի սահմաններից շատ դուրս։

Հնդկաստանն այլ մարտահրավեր է ներկայացնում։ Ի տարբերություն եվրոպական տնտեսությունների՝ Հնդկաստանը միաժամանակ Չինաստանի խոշոր առևտրային գործընկերն է և նրա ամենանշանակալի ռազմավարական մրցակիցներից մեկը։ Այլընտրանքային արտադրական, տրանսպորտային և առևտրային ցանցեր զարգացնելու Նյու Դելիի հավակնություններն անբաժանելի են ռազմավարական խոցելիությունները նվազեցնելու նրա ավելի լայն ջանքերից։

Գործող IMEC-ը կամրապնդեր Հնդկաստանի տնտեսական մուտքը Եվրոպա՝ միաժամանակ խորացնելով նրա հարաբերությունները Ծոցի և միջերկրածովյան գործընկերների հետ։ Պեկինի տեսանկյունից դա աստիճանաբար կարող է փոխել ազդեցության հավասարակշռությունը Եվրասիայի կարևոր հատվածում։

Սակայն այն ենթադրությունը, թե Չինաստանը կարող է օգտվել անկարգություններից՝ IMEC-ը թուլացնելու համար, բախվում է ակնհայտ հակասության։ Պեկինն ինքը կախված է կայուն եվրոպական շուկաներից, գործող առևտրային ուղիներից և կանխատեսելի տնտեսական հարաբերություններից։ Համատարած խափանումները կարող են վնասել Չինաստանի շահերին նույնքան, որքան նրա մրցակիցներինը։

Ուստի ընտրովի քաղաքական ազդեցությունն ավելի հավանական ռազմավարական գործիք է, քան անխտիր ապակայունացումը։

Կա նաև այլ դերակատարների հարցը։ Ռուսաստանն իր պատճառներն ունի թուլացնելու եվրոպական համախմբվածությունը և բարդացնելու մայրցամաքի ռազմավարական գործընկերությունները։ Իրանը շահեր ունի Իսրայելի, Ծոցի և ծովային կապակցվածության շուրջ տարածաշրջանային հավասարակշռության մեջ։ Այս շահերը որոշ հանգամանքներում կարող են համընկնել Չինաստանի շահերի հետ՝ առանց համակարգված արշավ ենթադրելու։

Ընդհանուր աշխարհաքաղաքական շահառուի առկայությունն ընդհանուր կազմակերպչի ապացույց չէ։

Ուստի ուսումնասիրության արժանի է ոչ թե պարզապես տարբեր երկրներում ցույցերի համաժամանակյա լինելը, այլ այն ցանցերը, որոնցով տարածվում են քաղաքական ուղերձները։ Նույն թվային հարթակները, կազմակերպությունները, ֆինանսական միջնորդները կամ ազդեցության հաշիվնե՞րն են խթանում անկարգությունները Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Հնդկաստանում։ Եվրոպական ռազմավարական ինքնավարության, Հնդկաստան-Ծոց համագործակցության կամ տարածաշրջանային հարաբերությունների կարգավորման դեմ ուղղված պատումները տարածվում են օտարերկրյա կապեր ունեցող, նույնականացվող ցանցերի միջոցո՞վ։ Նման արշավներն ուժգնանում են նավահանգիստների, ենթակառուցվածքների ֆինանսավորման կամ պաշտպանական ու կապակցվածության համաձայնագրերի վերաբերյալ կարևոր որոշումների շո՞ւրջ։

Այս հարցերը կարելի է ստուգել ֆինանսական փաստաթղթերի, թվային դատափորձաքննության և փաստագրված կազմակերպչական կապերի միջոցով։ Դրանց հնարավոր չէ պատասխանել՝ պարզապես ցուցարարների շրջանում նմանատիպ կարգախոսներ կամ քաղաքական համակրանքներ նկատելով։

Նույնքան սխալ կլիներ անտեսել անկարգությունների ներքին պատճառները։ Եվրոպական հասարակություններն իրական տնտեսական և սոցիալական լարվածություններ են ապրում։ Հնդկական քաղաքականությունն ունի մոբիլիզացիայի իր բարդ աղբյուրները։ Օտարերկրյա միջամտությունը հեշտանում է հենց այն ժամանակ, երբ իրական դժգոհություններն արդեն առկա են։ Այդ խոցելիության ճանաչումը չի նսեմացնում խաղաղ բողոքի օրինականությունը։

Ի վերջո, IMEC-ի շուրջ ռազմավարական մրցակցությունը կորոշվի ոչ միայն երկաթուղու շինարարությամբ, նավահանգիստների թողունակությամբ կամ ներդրումային պարտավորություններով։ Այն կախված կլինի նաև այն երկրների քաղաքական դիմակայունությունից, որոնցից ակնկալվում է տասնամյակներ շարունակ պահպանել միջանցքը։

Չինաստանը ցույց է տվել արտերկրում ազդեցության գործողություններ իրականացնելու կարողություն։ Նա ունի առևտրային և ռազմավարական շահեր, որոնց վրա կարող է ազդել IMEC-ի հաջողությունը։ Չապացուցված է մնում, թե արդյոք այս երկու իրողությունները կապված են քաղաքացիական անկարգությունների ներկայիս ալիքի հետ։

Այդ անորոշությունը պետք է խթանի ուսումնասիրությունը, այլ ոչ թե վաղաժամ վերագրումը։

Եվրոպայի և Հնդկաստանի առաջնահերթ խնդիրն է տարբերակել ներքին այլախոհությունն արտաքինից ղեկավարվող մանիպուլյացիայից՝ միաժամանակ ապահովելով, որ օրինական քաղաքական տարաձայնությունները հեշտությամբ չդառնան օտարերկրյա շահերի զենք։

Պեկինին պետք չէ տապալել կառավարությունները՝ դրանց ռազմավարական հավակնությունները բարդացնելու համար։ Կարող է բավական լինել, որ այդ կառավարությունները դառնան չափազանց շեղված, պառակտված կամ քաղաքականապես թույլ՝ այդ հավակնություններն իրականացնելու համար։

Հարցն այն է, թե արդյոք այդ հնարավորությունն արդեն օգտագործվում է, և արդյոք IMEC-ը կառուցող երկրները բավարար ուշադրություն են դարձնում այն միջանցքի քաղաքական խոցելիություններին, որը հույս ունեն կառուցել։