Սիրիայի հայերը՝ անորոշության և հույսի արանքում․ նոթեր Հալեպից ու Քեսաբից

Սիրիա իմ վերջին այցից անցել էր տասնվեց տարի։ Երկիր, որը առանցքային է եղել թե՛ իմ հայկական ինքնության, թե՛ արաբական աշխարհի հետ իմ կապի համար։

Վերադառնալը հուզական ցնցում էր։ Իմ կապը Սիրիայի հետ սկսվում է շատ ավելի վաղ, քան այդ 16 տարին։ Հորս ընտանիքը արմատներով Հալեպից է, թեև մեր ավելի հեռավոր ծագումը այլ վայրերից է, իսկ ընտանիքի մեկ այլ ճյուղը պատկանում է Սիրիայում հայերի ավելի հին ներկայությանը։ Առաջին անգամ Սիրիա գնացել եմ 1996-ին և դրանից հետո բազմիցս վերադարձել՝ երբեմն երկարատև մնալով։ Սիրիայում ես բարելավեցի իմ հայերենը և սովորեցի արաբերեն։ Այն նաև վայրն էր, որտեղ իմ ինքնության երկու կարևոր մասերը միավորվեցին՝ իմ հայկական ինքնությունը և իմ կապվածությունը արաբական մշակութային աշխարհին։

Այս անգամ ես հիմնականում եղա Հալեպում և Քեսաբում։ Այն, ինչ տեսա, խորապես փոխված երկիր էր և մի հայկական համայնք, որը վերապրել էր պատերազմը, տնտեսական փլուզումը, 2023 թվականի երկրաշարժը և արտագաղթի տարիները, բայց՝ ահռելի գնով։

Պայքարը՝ Հալեպի հայկական համայնքի կենսունակությունը պահպանելու համար

Տասնամյակներ շարունակ երեք բան էր պահում Հալեպի հայկական համայնքը։

Առաջինը կայունությունն էր։ Սիրիան ավտորիտար պետություն էր, և այդ համակարգում շատ բան բացասական էր, սակայն այն ապահովում էր կանխատեսելիության որոշակի աստիճան։

Երկրորդը բարեկեցությունն էր։ Հալեպը պատմականորեն եղել է կարևոր առևտրային խաչմերուկ, և հայերը խորապես ներառված էին քաղաքի տնտեսական կյանքում։ Հայկական շատ ընտանիքներ ստեղծեցին հաջող բիզնեսներ և վայելում էին համեմատաբար ապահով միջին խավի կյանք։

Երրորդը թվաքանակն էր։ Հալեպը պարզապես արտասահմանի հերթական հայկական համայնքը չէր․ այն հայկական կյանքի մեծ կենտրոններից մեկն էր։ Այն տվել է ուսուցիչներ, խմբագիրներ, հոգևորականներ, մտավորականներ և համայնքային առաջնորդներ, որոնք հետագայում ծառայել են աշխարհի տարբեր վայրերի հայկական համայնքներին։

Այդ մարդկային պաշարը հիմա կտրուկ նվազել է։ Պատերազմից առաջ Սիրիայում առնվազն 60,000 հայ կար, որոնց շուրջ 90 տոկոսը ապրում էր Հալեպում։ Ժողովրդագրական անկումը տեսանելի է ամենուր։ Զգացվում է մարդկանց՝ հատկապես երիտասարդների բացակայությունը։ 

Սիրիայի հայերի ճնշող մեծամասնությունը հեռացել է պատերազմի սկսվելուց հետո։ Մնացածը, գուցե, նախապատերազմյան բնակչության շուրջ մեկ տասնորդն է։ Ժողովրդագրական անկումը տեսանելի է ամենուր։ Զգացվում է մարդկանց, հատկապես երիտասարդների բացակայությունը։

Սա կարևոր է, որովհետև համայնքը չի կարող գոյատևել միայն շենքերի ու հաստատությունների միջոցով։ Անհրաժեշտ են մարդիկ, որոնք կարող են նորացնել այդ հաստատությունները։ Երբ անհետանում են ուսուցիչները, մասնագետները, հոգևորականները և երիտասարդ ընտանիքները, խնդիրը դառնում է տարրական կենսունակության հարց։

Զգալի է նաև հոգեբանական հյուծվածությունը։ Մարդիկ դիմակայել են պատերազմի տարիներին, էլեկտրաէներգիայի, վառելիքի և ջեռուցման պակասին, COVID-19 համավարակին, տնտեսական փլուզմանը, ապա երկրաշարժին, որը Հալեպում թողել է տեսանելի վնասներ։

Մնացածներից շատերը այնտեղ են ոչ այնքան գիտակցված ընտրության պատճառով։ Ոմանք ֆինանսական հնարավորություն չունեն այլուր նոր կյանք սկսելու։ Մյուսները տուն կամ գույք ունեն և վախենում են՝ եթե հեռանան, կկորցնեն ունեցածը։

Ծնողների համար երկընտրանքը հատկապես դժվար է։ Նույնիսկ եթե իրենք դիմակայել են այս պայմաններին, բնականաբար հարց են տալիս՝ արդյոք ուզում են, որ իրենց երեխաները կանգնեն նույն ապագայի առաջ։

Սա, հավանաբար, համայնքի համար ամենամեծ երկարաժամկետ վտանգն է։

Քրիստոնյաները սպասում են, որ նոր իշխանությունները վաստակեն իրենց վստահությունը

Քաղաքական կայունությունն էլ լուրջ մտահոգություն է։

Սիրիան մտել է նոր քաղաքական փուլ, սակայն նոր իշխանությունների հանդեպ վստահությունը բազմաթիվ հայերի և այլ քրիստոնյաների շրջանում դեռ սահմանափակ է։ Մարդիկ ուշադիր հետևում են զարգացումներին և փորձում հասկանալ՝ ի վերջո ինչպիսի պետություն կձևավորվի։

Անհանգստություն կա՝ որոշ ուժերի իսլամիստական անցյալի պատճառով, որոնք այժմ իշխանության են, և այն բռնությունների պատճառով, որոնք ազդել են այլ փոքրամասնությունների վրա։ Քրիստոնյաները դիտում են, թե ինչ է պատահել ալավիների և դրուզների հետ, և բնականաբար մտածում՝ արդյոք մի օր կարող են բախվել նման վտանգների։

Միևնույն ժամանակ չեմ ուզում իրավիճակը ներկայացնել որպես միակերպ աղետալի։

Խոսքի ազատությունն ավելի մեծ է, քան նախկին ռեժիմի օրոք։ Կարելի է քննադատել նախագահին։ Նախագահի և նրա ընտանիքի ամենուր տարածված դիմանկարները, որոնք ժամանակին գերիշխում էին հանրային տարածքներում, անհետացել են։ Սոցցանցերը բաց են, հանրային քննարկումները՝ շատ ավելի ազատ։

Իրական հարցն այն է՝ նոր համակարգի ներսում որ հոսանքներն են դառնալու գերիշխող։ Ակնհայտորեն կան ավելի արմատական տարրեր, սակայն կան նաև սուննի ուժեր, որոնք պահպանողական են՝ առանց պարտադիր ծայրահեղական լինելու, ինչպես նաև հոսանքներ՝ կապված ավանդական «Մուսուլման եղբայրներ» ընդդիմության հետ։

Քրիստոնյաների համար, հետևաբար, հարցը պարզապես այն չէ՝ Սիրիան փոխվել է, թե ոչ։ Հարցն այն է, թե նոր իշխանությունները կարո՞ղ են կառուցել բավարար վստահություն՝ համոզելու փոքրամասնություններին, որ նրանք տեղ ունեն երկրում։

Հալեպում մթնոլորտը թվում էր փոքր-ինչ ավելի հանգիստ, քան Դամասկոսում։ Հայկական և քրիստոնեական թաղամասերը շարունակում են գործել։ Մարդիկ կարող են գնալ ռեստորաններ, ալկոհոլ խմել և ապրել համեմատաբար բնականոն կյանքով։

Համայնքային առաջնորդները նաև պահպանել են իշխանությունների հետ հաղորդակցության ուղիները։ Հայ առաքելական, կաթոլիկ և ավետարանական առաջնորդները, որպես կանոն, ավելի չափավոր ու գործնական են, քան այն հոռետեսությունը, որը երբեմն լսվում է ստորին մակարդակներում։

Նրանց մոտեցումը, ըստ էության, հետևյալն է՝ պետք է ներգրավված մնանք, պետք է խոսենք իշխանությունների հետ և պետք է սպասենք ու տեսնենք՝ ինչ համակարգ է ձևավորվում։

Կարծում եմ՝ այդ մոտեցումը անհրաժեշտ է։

Թուրքիան դառնում է հիմնական ուժ Հալեպում

Ամենահստակ փոփոխություններից մեկը, որ նկատեցի, Թուրքիայի ներկայության մասշտաբն է։

Թուրքիան գնալով ավելի ազդեցիկ է դառնում Հալեպում՝ քաղաքական, տնտեսական և խորհրդանշական առումներով։ Թուրքական ընկերությունները ներգրավվում են վերականգնման և գործարար ակտիվության մեջ։ Թուրքական հյուպատոսությունն ունի ուժեղ ներկայություն, և Անկարան ակնհայտորեն Հալեպը դիտում է որպես պատմական ու ռազմավարական հետաքրքրություն ունեցող քաղաք։

Ավելի մեծ շեշտադրում է արվում նաև Հալեպի օսմանյան ժառանգության վրա։

Այդ պատմական կապի մի մասը իրական է։ Հալեպը, իհարկե, օսմանյան կարևոր քաղաք էր։ Բայց վտանգը առաջանում է, երբ քաղաքի պատմության մի շերտը սկսում է ստվերել մյուսները՝ նրա արաբական բնույթը և այնպիսի համայնքների ներդրումը, ինչպիսին հայերն են։

Հայերի համար, հետևաբար, Թուրքիայի դերը ակնհայտ անհանգստություն է ստեղծում։ Սակայն այստեղ էլ իրականությունը ավելի բարդ է, քան պարզ «սպառնալիքի» պատմություն։

Թուրքական ավելի ուժեղ ներկայությունը կարող է նաև խթանել տնտեսական ակտիվությունը և որոշ դեպքերում բարելավել առօրյա անվտանգությունը։ Ինձ, օրինակ, պատմեցին Հալեպում թուրք պաշտոնյաների և հայ գործարարների շփումների մասին՝ հնարավոր համագործակցությունը քննարկելու նպատակով։

Ես չեմ կարող հաստատել յուրաքանչյուր նման պատմության հավաստիությունը, բայց փաստը, որ այդ խոսակցությունները նույնիսկ կան, ինչ-որ բան է ասում նոր միջավայրի մասին։

Հայերը չեն կարող պարզապես ձևացնել, թե Թուրքիան բացակա է։ Այն դառնում է Հալեպի ապագան ձևավորող կենտրոնական դերակատարներից մեկը։ Համայնքը պետք է հասկանա, թե ինչպես գործել այդ իրականության մեջ՝ միաժամանակ պաշտպանելով իր հաստատությունները, հիշողությունն ու շահերը։

Տնտեսական փլուզումը կարող է նույնքան վտանգավոր լինել, որքան քաղաքական անկայունությունը

Եթե անգամ անվտանգության միջավայրը բարելավվի, Սիրիան կանգնած է մեկ այլ ահռելի խնդրի առաջ՝ տնտեսական։

Աշխատավարձերը ծայրահեղ ցածր են, գնաճը խիստ նվազեցրել է գնողունակությունը, և հիմնական ծառայությունները շարունակում են մնալ անվստահելի։ Էլեկտրաէներգիան սակավ է։ Գազն ու վառելիքը շարունակում են դժվարամատչելի լինել։ Երկրին անհրաժեշտ են հսկայական ներդրումներ՝ պարզապես բնականոն տնտեսական կյանքը վերականգնելու համար։

Սիրիայում մնալ-չմնալ որոշող հայկական ընտանիքի համար դրանք վերացական ցուցանիշներ չեն։ Դրանք որոշում են՝ արդյոք երեխաները կարող են կրթություն ստանալ, արդյոք տունը կարելի է տաքացնել և արդյոք երիտասարդը կարող է պատկերացնել իր կարիերան։

Այդ պատճառով տնտեսական վերականգնումը անմիջականորեն կապված է հայկական համայնքի ժողովրդագրական ապագայի հետ։ Միայն քաղաքական երաշխիքները չեն համոզի մարդկանց մնալ, եթե նրանք չեն կարող ապրուստ վաստակել։

Համայնքն արդեն կորցրել է տնտեսապես ակտիվ բնակչության մեծ բաժինը։ Եթե մնացած երիտասարդները մասնագիտական ապագա չեն տեսնում, ժողովրդագրական անկումը կշարունակվի՝ անկախ անվտանգության բարելավումներից։

Կան որոշ հուսադրող նշաններ։ Հալեպի օդանավակայանը կրկին ակտիվանում է, և օդային կապերը դանդաղ վերադառնում են։ Ավելի մեծ կապակցվածությունը կարող է նպաստել առևտրի և զբոսաշրջության վերակենդանացմանը։

Բայց այդ առաջին վերականգնման նշանների և առօրյա կյանքի իրականության միջև եղած բացը շարունակում է ահռելի մնալ։

Հայկական հաստատությունները պահպանվել են, բայց հին մոդելը պարզապես չի կարող շարունակվել

Հալեպում ամենատպավորիչ բաներից մեկն այն է, որ հայկական հաստատությունները դեռ գործում են։

Եկեղեցիները, դպրոցները, համայնքային կազմակերպությունները և բարեգործական կառույցները շարունակում են աջակցել ընտանիքներին։ Օրինակ՝ Հայոց թեմը օգնել է ընտանիքներին վերանորոգելու երկրաշարժից վնասված տները և աջակցել է դպրոցական ուսմանը, տարրական ծախսերին ու էներգետիկ լուծումներին, ինչպիսիք են արևային համակարգերը։

Այս ինստիտուցիոնալ դիմակայունությունը չպետք է թերագնահատել։

Մի երկրում, որտեղ պետությունը հաճախ չի կարող ապահովել նույնիսկ հիմնական աջակցությունը, հայկական կառույցները դարձել են սոցիալական անվտանգության կարևոր ցանց։

Սակայն կարծում եմ նաև, որ հայկական համայնքի պահպանման ավանդական մոդելը հասել է իր սահմանագծին։

Տասնամյակներ շարունակ հիմնական փիլիսոփայությունն այն էր, որ համայնքը պետք է պահպանվի գրեթե որպես ամրոց․ պահպանել դպրոցները, եկեղեցիները, ակումբները, քաղաքական կազմակերպությունները և մշակութային միությունները ու պաշտպանել հայկական կյանքը արտաքին ճնշումներից։

Այդ մոդելը ձևավորվել էր բոլորովին այլ քաղաքական համակարգի պայմաններում։

Սիրիան փոխվում է։ Թե արդյոք այն կդառնա իրական ժողովրդավարություն՝ այլ հարց է, բայց հասարակությունն ավելի բաց է, տեղեկատվությունը շրջանառվում է այլ կերպ, և երիտասարդ սերունդները լայն աշխարհի հետ շփվում են այնպիսի ձևերով, որոնք հին ինստիտուցիոնալ մոդելը չի կարող վերահսկել։

Մենք չենք կարող պարզապես վերարտադրել անցյալի կառույցներն ու մտածելակերպը և ակնկալել նույն արդյունքները։

Հայկական հաստատությունները պետք է մնան ուժեղ, բայց նաև պետք է դառնան ավելի բաց և ավելի կարող՝ մասնակցելու սիրիական հանրային կյանքին։

Նույնիսկ քաղաքական առումով հայերը պետք է ներգրավվեն մարդկանց հետ, որոնք կարող են և իրենց ավանդական շրջանակներից չլինել։ Եթե կա հայ պատգամավոր, որը արաբախոս է կամ չի եղել այն թեկնածուն, որին նախընտրում էին կայացած հայկական կառույցները, հրաժարվելը նրա հետ աշխատելուց սխալ կլինի։

Համայնքը չի կարող իրեն մեկուսացում թույլ տալ։

Քեսաբը ավելի հուսադրող էր, քան սպասում էի

Քեսաբում իրավիճակը մի փոքր ավելի դրական էր, քան պատկերացնում էի։

Քեսաբը պատերազմի ընթացքում ահռելիորեն տուժեց, հատկապես երբ իսլամիստական և Թուրքիայի աջակցությամբ զինված խմբավորումները 2014-ին մտան տարածք, և բնակիչները ստիպված եղան փախչել։ Հետագայում համայնքը վերադարձավ, բայց մշտական բնակչությունը զգալիորեն փոքր է, քան նախկինում։

Այսօր այնտեղ մշտապես կարող է մնացած լինել հազարից էլ պակաս հայ։

Սակայն զգուշավոր լավատեսության հիմքեր կան։

Զբոսաշրջությունը սկսել է վերակենդանանալ, և Քեսաբը դեռ ունի զգալի ներուժ որպես ամառային հանգրվան։ Պատմականորեն այնտեղ էին գալիս Հալեպից, Լիբանանից և տարածաշրջանի այլ վայրերից, և զբոսաշրջության վերականգնումը կարող է տնտեսական հնարավորություններ ստեղծել։

Լաթաքիայի նահանգի իշխանությունները նույնպես կարծես համեմատաբար կառուցողական են։ Տեղական պաշտոնյաները թերևս շահագրգռված են՝ տարածքում պահպանելու հայ բնակչությունը և աջակցելու տնտեսական ակտիվությանը։

Նույնիսկ լսեցի, որ հարակից շրջաններից պահպանողական սուննի շրջանակների հետ կապված ընտանիքներ իրենց երեխաներին ուղարկում են Քեսաբի հայկական դպրոց։

Կրկին՝ այս մանրամասները բարդացնում են պատկերը։ Այսօրվա Սիրիան ոչ պարզապես անվտանգ է, ոչ էլ պարզապես վտանգավոր։ Համագործակցությունը գոյակցում է խոր անորոշության հետ։

Քեսաբի ապագան մեծապես կախված կլինի այն բանից, թե արդյոք կվերականգնվեն զբոսաշրջությունը, փոխադրումները և միջտարածաշրջանային տնտեսական կապերը։

Սիրիան դարձել է մրցակցող տարածաշրջանային ուժերի պայքարի հարթակ

Անհնար է հասկանալ Սիրիայի ապագան՝ նայելով միայն ներքին քաղաքականությանը։

Երկիրը հիմա դարձել է տարածաշրջանային և միջազգային ուժերի սուր մրցակցության կենտրոն։ Թուրքիան հսկայական ազդեցություն ունի, հատկապես հյուսիսում։ Սաուդյան Արաբիան և Կատարը կարևոր քաղաքական ու ֆինանսական դերակատարներ են։ Իսրայելը հետապնդում է իր սեփական անվտանգային օրակարգը։ Ռուսաստանը ցանկանում է պահպանել իր ռազմական և ռազմավարական ներկայության մնացորդը։ Միացյալ Նահանգները Սիրիային հիմնականում դիտում է Իրանի, «Հեզբոլլահ»-ի, Իսրայելի և տարածաշրջանային ընդհանուր հավասարակշռության պրիզմայով։

Այս մրցակցությունը կարող է դառնալ համախմբված սիրիական պետությունը վերակառուցելու ամենամեծ խոչընդոտներից մեկը։

Տարբեր փոքրամասնություններ նույնպես արտաքին հովանավորներ են փնտրում։ Դրուզներն ունեն իրենց հաշվարկները։ Ալավիները նայում են արտաքին դերակատարների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի կողմը։ Քրդերն ունեն իրենց ինքնավար կառույցները և չեն ցանկանում հրաժարվել դրանցից՝ առանց երաշխիքների։

Քրիստոնյաները այլ դիրքում են։ Նրանք աշխարհագրորեն ցրված են։ Քրիստոնեական կոնկրետ տարածքային գոտի չկա, որը կարող է ապահովել քաղաքական կամ ռազմական ինքնավարություն։

Դա նրանց համար հատկապես կարևոր է դարձնում բազմակարծիք և տարածքային առումով միասնական սիրիական պետության գոյատևումը։

Իմ մտահոգությունն այն է, որ արտաքին ուժերը հաճախ Սիրիային դիտում են առաջին հերթին իրենց ռազմավարական առաջնահերթությունների, այլ ոչ թե սիրիական հասարակության կարիքների տեսանկյունից։

Օրինակ՝ Վաշինգտոնի համար Իրանը և «Հեզբոլլահը» կարող են ավելի կարևոր լինել, քան քրիստոնեական համայնքների երկարաժամկետ կենսունակությունը։ Իսրայելն ունի իր ռազմավարական նպատակները։ Թուրքիան՝ իր։ Ծոցի երկրները՝ իրենցը։

Եթե Սիրիան դառնա պարզապես մի դաշտ, որտեղ այս ուժերը լուծում են իրենց հակասությունները, փոքրամասնությունները կմնան խոցելի, իսկ եթե կենտրոնական իշխանությունը ավելի կայուն դառնա։

Սիրիային անհրաժեշտ է տարածք՝ որպես պետություն ինքն իրեն վերակառուցելու համար։

Հայերը պետք է դառնան նոր Սիրիայի մասնակիցներ

Սա ինձ բերում է այն հարցին, որը, կարծում եմ, ամենակարևորներից մեկն է հայերի համար։ Մենք չենք կարող կտրված մնալ սիրիական հասարակությունից։

Չափազանց երկար ժամանակ հայկական համայնքային մտածողությունը երբեմն գոյատևումն ընկալել է որպես մեր սեփական դպրոցների, եկեղեցիների և միությունների պահպանման խնդիր՝ միաժամանակ սահմանափակելով շփումը շուրջը տեղի ունեցող քաղաքական ու մշակութային կյանքի հետ։

Սա այլևս բավարար չէ։

Հայերը Սիրիայի արաբախոս քաղաքացիներ են։ Նրանք խոր արմատներ ունեն Հալեպում և այլ վայրերում։ Նրանք ունեն գործարար ցանցեր, մշակութային կապիտալ, բազմալեզու հմտություններ և կապեր Եվրոպայի, Հայաստանի և լայն սփյուռքի հետ։

Սրանք ակտիվներ են։ Համայնքը պետք է դրանք օգտագործի՝ Սիրիայի վերակառուցման գործընթացում ակտիվ դերակատար դառնալու համար։

Դա նշանակում է հարաբերություններ կառուցել նոր քաղաքական դերակատարների հետ, ներգրավվել սիրիական քաղաքացիական հասարակության մեջ, աշխատել այլ քրիստոնեական համայնքների հետ և ամրապնդել կապերը այն մահմեդականների հետ, որոնք պատրաստ են աջակցել բազմակարծիք Սիրիային։

Մեր հայկական ինքնությունը չպետք է կառուցվի սիրիական ինքնության դեմ։ Երկուսը կարող են փոխլրացնել միմյանց։

Պետք է ցույց տանք, որ Սիրիայում հայկական ներկայության պահպանումը լավ է ոչ միայն հայերի համար։ Դա լավ է Սիրիայի համար, որովհետև օգնում է պահպանել երկրի բազմազանությունն ու պատմական բնույթը։

Ինչպե՞ս Հալեպը կրկին դարձնել հայկական մշակութային կենտրոն

Իմ ընտանիքը ունի անձնական մի նախագիծ, որը համապատասխանում է այս տեսլականին։

2002-ին մենք հիմնեցինք Հալեպի Եկավյան գրադարանը՝ իմ հոր անունով։ Այն ստեղծվել էր քաղաքում հայագիտական ուսումնասիրությունները խթանելու նպատակով։

Այն ներառում է հայկական պարբերականներ, հին հայագիտական աշխատություններ, մխիթարյանական հրատարակություններ և ավելի նոր գրքեր։ Հավաքածուի շուրջ 80 տոկոսը հայերեն է, մնացածը՝ արաբերեն և արևմտյան լեզուներով։

Հիմա ուզում եմ այն վերակենդանացնել։ Բայց չեմ ուզում, որ դա լինի միայն հայերի համար նախատեսված գրադարան։

Այն պետք է լինի մի վայր, որտեղ հայերն ու ոչ հայերը հանդիպում են, որտեղ սիրիացիները կարող են ծանոթանալ հայկական պատմությանն ու մշակույթին, և որտեղ հայերը կարող են ավելի խոր ներգրավվել իրենց շրջապատող հասարակության մեջ։

Սիրիայում հայերի մասին դեռ կա նկատելի անտեղյակություն։ Որոշ սիրիացիներ նույնիսկ լիովին չեն հասկանում, որ հայերը քրիստոնյաներ են, կամ թե որքան խորն է հայկական պատմությունը կապված երկրի պատմության հետ։

Մշակութային հաստատությունները կարող են օգնել այդ բացը կամրջելու հարցում։

Կցանկանայի նաև տեսնել ֆրանսախոս մշակույթի վերածնունդ։ Ֆրանսերենը Սիրիայում կտրուկ նվազել է, այդ թվում շատ քրիստոնեական դպրոցներում, սակայն պահպանվել է Ֆրանսիայի և ֆրանսախոս աշխարհի հետ ավելի ամուր կապերի պահանջարկը։

Հայերը լավ դիրքում են՝ որպես կամուրջ ծառայելու համար։

Իմ երազանքը կարող է մի քիչ ուտոպիստական հնչել, բայց կցանկանայի, որ Հալեպը կրկին դառնար հայկական մտավոր և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոն՝ մի նոր Վենետիկ կամ նոր Սուրբ Ղազարոս, մի վայր, որտեղ կարող են մշակվել և փոխանցվել հայերենը, գիտությունն ու մշակույթը։

Հալեպը մեր պատմության մեջ արդեն խաղացել է այդ դերը։

Նրա հայկական եկեղեցիները, դպրոցները, տպագրական ավանդույթները, հաստատությունները և թաղամասերը սփյուռքի ԴՆԹ-ի մաս են։ Նույնիսկ այն հայերը, որոնք երբեք այնտեղ չեն ապրել, հաճախ կապ են զգում նրա հետ։

Հալեպը նաև Հայոց ցեղասպանության ժամանակ տեղահանության երթուղիների վերջին կանգառներից մեկն էր։ Այդպիսով, այն կրում է աղետի հիշողությունը։ Բայց այն նաև վերածնունդ է խորհրդանշում։ Հայերը քաղաք հասան որպես փրկվածներ և կառուցեցին ժամանակակից սփյուռքի ամենադինամիկ համայնքներից մեկը։

Այդ պատճառով չեմ կարծում, որ Հալեպին պետք է նայել միայն անկման անկյունից։

Այո, համայնքը կտրուկ փոքրացել է։ Այո, քաղաքական միջավայրը անորոշ է։ Այո, տնտեսական ճգնաժամը խորն է։

Սակայն քաղաքներն ու համայնքները կարող են վերականգնվել արտակարգ ավերումից հետո։

Հարցն այն է՝ պատրա՞ստ ենք մտածել անմիջական ճգնաժամից այն կողմ և ներդրումներ անել երկարաժամկետ հեռանկարում։

Ինձ համար Հալեպում հայկական ներկայության պահպանումը կարոտաբաղձության դրսևորում չէ։ Դա հարց է՝ արդյոք հայկական սփյուռքյան քաղաքակրթության ամենակարևոր կենտրոններից մեկը կարող է վերագտնել իրեն նոր դարաշրջանի համար։