Հայաստանի շարունակական զիջումները բերում են ոչ թե խաղաղություն, այլ նոր պահանջներ

Հրայր Պալեան

2020 և 2023 թվականների պատերազմներում պարտված, առանց ռազմական զսպման կարողության և պաշտպանական դաշնակցի՝ Հայաստանի համար նոր պատերազմից խուսափելու միակ իրատեսական ճանապարհը Ադրբեջանի հետ լարվածության թուլացումն է բանակցությունների միջոցով։ Սակայն թուլությունը, որը բանակցությունները դարձնում է անհրաժեշտ, դրանք դարձնում է նաև վտանգավոր։ Եթե Երևանը հստակ կարմիր գծեր չունենա այն հարցերում, որոնք պաշտոնապես սեղանին չեն, նոր զիջումները կարող են Հայաստանը վերածել կախյալ պետության։ Դրանք Բաքվին կհամոզեն նաև, որ պահանջները կարելի է անվերջ մեծացնել՝ գրեթե առանց գին վճարելու։ Ու այդ ամենը չի երաշխավորում, որ նոր հարձակում չի լինի։

Գործընթացը բերել է լարվածության ժամանակավոր թուլացման, բայց ոչ վավերացված պայմանագրի, իսկ դրա հիմքում ընկած անհամաչափությունը մնում է չլուծված։ Համեմատական օրինակներն ու անհամաչափ բանակցությունների մասին գրականությունը միակարծիք են. ամենափխրունն այն կարգավորումներն են, որոնք պահպանում են ուժերի սկզբնական անհավասարությունը և հենվում են մեկ հովանավորի բարի կամքի, այլ ոչ թե պարտադիր բազմակողմ վերահսկողության վրա։ Այս չափանիշով հայ-ադրբեջանական գործընթացն ավելի մոտ է Եթովպիայի և Էրիտրեայի միջև կնքված՝ ձախողված Ալժիրի համաձայնագրին, քան Բոսնիայի Դեյթոնի կամ Հյուսիսային Իռլանդիայի Ավագ ուրբաթի համաձայնագրերին։

Նախաստորագրված, բայց ոչ ստորագրված

2025-ի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարները նախաստորագրեցին, ոչ թե ստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիր։ Մեկ տարի անց ԱՄՆ-ի, Հայաստանի և Ադրբեջանի համատեղ հայտարարությունը վերահաստատեց համաձայնագրի «տառին և ոգուն» հավատարիմ մնալու հանձնառությունը, սակայն ստորագրման համար Ադրբեջանի նախապայմանն անփոփոխ մնաց։ RAND-ի վերլուծաբանների ձևակերպմամբ՝ «ներկայում խաղաղության համաձայնագիրը դիվանագիտական անորոշության մեջ է. այն համաձայնեցված է, բայց ստորագրված չէ, ապագայի ճանապարհային քարտեզ է, բայց նաև վեճի առարկա՝ ներկայում»։

Ադրբեջանի նախապայմանը Հայաստանի Սահմանադրության նախաբանի փոփոխությունն է։ Նախաբանը հղում է կատարում 1990-ի Անկախության հռչակագրին, իսկ դրա միջոցով՝ 1989-ին Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին որոշմանը։ Ալիևը պնդում է, որ Սահմանադրությունը փոխվելուն պես պայմանագիրը կարող է ստորագրվել «հաջորդ իսկ օրը»։ Նրա օգնական Հիքմեթ Հաջիևը 2026-ի օգոստոսին կրկին հիշեցրեց այդ նախապայմանի մասին։

Միակ ճանապարհը հանրաքվեով ընդունվող նոր Սահմանադրությունն է, որի համար նախ պետք է խորհրդարանի ձայների երկու երրորդը։ Փաշինյանի Քաղաքացիական պայմանագիրը 2026-ի հունիսի 7-ի ընտրություններում ստացավ ձայների 49,75 տոկոսը և 64 մանդատ։ Ուժեղ Հայաստանը ստացավ 29, իսկ Հայաստան դաշինքը՝ 12 մանդատ։ Երեք հինգերորդի այս մեծամասնությունը բավարար է սովորական սահմանադրական օրենքներ ընդունելու համար։ Սակայն առանց ընդդիմության աջակցության իշխող կուսակցությանը վեց ձայն պակասում է այն 70-ից, որոնք անհրաժեշտ են նոր Սահմանադրությունը հանրաքվեի դնելու համար։ Եթե նույնիսկ այդ շեմը հաղթահարվի, Հայաստանում փոփոխությունը լայնորեն ընկալվում է որպես Ադրբեջանի թելադրած խաղաղության գին, այլ ոչ թե հայերի ընտրած բարեփոխում։ Ուստի այն հանրությանը «վաճառելն» ավելի դժվար կլինի, քան ենթադրում է թվաբանությունը։ Երևանը նշում է 2027 թվականը, բայց հստակ ամսաթիվ չկա։

Չստորագրված պայմանագիրը պատանդ է պահում նաև 1993-ից փակ հայ-թուրքական սահմանը, որի բացումը կախված է Ադրբեջանի համաձայնությունից։ Եվ դա՝ չնայած Անկարայի 2022-ի համաձայնությանը՝ սահմանը բացել որպես առաջին քայլ։ Դրական կողմն այն է, որ Ալիևի իսկ խոսքով՝ Վաշինգտոնի գագաթնաժողովից ի վեր սահմանին կրակոցներ չեն եղել։ Փաստացի հրադադարը պահպանվում է՝ անկախ պայմանագրի իրավական կարգավիճակից։

Սակայն 2025-ի հոկտեմբերից ի վեր ռուս-ադրբեջանական մերձեցումը և Հայաստանում ռուսական միջամտության նոր ալիքը խաթարում են գագաթնաժողովից բխող «ԱՄՆ-ն ընդդեմ Ռուսաստանի» տրամաբանությունը։ Իսկ Իրանի դեմ լինելն իր սահմանին ամերիկյան մասնակցությամբ միջանցքին գործընթացը ներքաշում է ավելի լայն մրցակցության մեջ, որը ոչ Երևանն է վերահսկում, ոչ էլ Վաշինգտոնը։

Տվյալները ևս ռիսկերի մասին են ակնարկում։ 2026-ի Համաշխարհային խաղաղության ինդեքսում Հայաստանը 163 երկրների շարքում 51-րդն է՝ «բարձր» խաղաղության մակարդակով, 21 հորիզոնական բարելավմամբ։ Ադրբեջանը 121-րդն է՝ «միջին» մակարդակով, ութ հորիզոնական վատթարացմամբ։ Բաքվի անկումը վճռորոշ չէ, բայց հավանաբար վկայում է ներքին լարումների մասին։ Դրանք կարող են քայքայել ներկայիս «բացասական» խաղաղությունը, այսինքն՝ պարզապես պատերազմի բացակայությունը, փոխանակ կառուցելու «դրական» խաղաղություն, որը կվերացնի հակամարտության արմատական պատճառները։

Ինչ է դուրս մնում պայմանագրից

Պայմանագրի տեքստից դուրս երեք հարց է որոշում՝ արդյոք ստորագրությունը կլուծի հակամարտությունը, թե միայն ձևակերպում կտա էլիտաների միջև սառը խաղաղությանը։ Այդ հարցերից է կախված նաև, թե հայերը արդյունքը կընկալեն որպես բանակցված խաղաղություն, թե որպես կապիտուլյացիա։

Պատանդները. Պատերազմների ընթացքում և դրանցից հետո գերեվարված 19 հայ, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի երեք նախկին նախագահներ և նախկին պետական նախարար Ռուբեն Վարդանյանը, դատապարտվել են Ադրբեջանի զինվորական դատարանների փակ նիստերում։ Հինգը դատապարտվել են ցմահ, մյուսները՝ 15-ից 20 տարի ազատազրկման։ Amnesty International-ը և նրանց փաստաբանները մեղադրանքներն անվանում են դատավարական առումով անվավեր կամ կեղծված։ Նրանց զրկել են իրենց ընտրած փաստաբաններից, իսկ միջազգային դիտորդներին թույլ չեն տվել ներկա գտնվել։ Խաղաղության գործընթացը նրանց ազատման կամ գործերի անկախ վերանայման որևէ մեխանիզմ չի առաջարկում։ Իսկապես, «շատ հայերի համար բանտարկյալները... շարունակում են մնալ ամենաակնառու վկայությունն այն բանի, որ պատերազմը դեռ ամբողջությամբ չի ավարտվել»։

Տարածքը. Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքից մոտ 240 քառակուսի կիլոմետր, որը զավթվել է 2021–2022 թվականներին, շարունակում է մնալ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ 996 կիլոմետրանոց սահմանից սահմանազատված և սահմանագծված է միայն մոտ 12 կիլոմետրը՝ Տավուշի մեկ հատվածը, որը կարգավորվեց 2024-ին։ Մաս-մաս սահմանազատումը փակում է տարածքային փոխանակումների ճանապարհը, որոնք կարող էին լուծել երկու կողմերում մնացած խորհրդային շրջանի անկլավների հարցը։

«Արևմտյան Ադրբեջանը». 2026-ի ընթացքում ադրբեջանական պետական և կիսապետական կառույցներն ակտիվացրին արշավը, որով պնդում են 300 հազար ադրբեջանցու «վերադարձի իրավունքը» այսօրվա Հայաստանի տարածքում գտնվող հորինված «Արևմտյան Ադրբեջան»։ Այս պահանջը որևէ հիմք չունի ոչ պայմանագրում, ոչ պատմության մեջ։ Փաշինյանը ստիպված է եղել բազմիցս հերքել այն։ Իսկ արշավն ամրապնդում է այն տպավորությունը, որ գործընթացը ոչ թե փակում է հին պահանջները, այլ ծնում է նորերը։

Միջանցք, որը պետք է օգուտ տա երկու կողմին

TRIPP-ը՝ «Թրամփի ուղին հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման», գործընթացի ամենաշոշափելի արդյունքն է։ Ընկերությունը, որի 74 տոկոսը պատկանում է ամերիկյան, իսկ 26 տոկոսը՝ հայկական կողմին, 49 տարով իրավունք ունի Սյունիքով անցնող 42 կիլոմետրանոց երթուղու նկատմամբ։ Այն կապում է Ադրբեջանի հիմնական տարածքը Նախիջևանի հետ, իսկ հետագայում՝ նաև Թուրքիայի հետ՝ որպես Կենտրոնական Ասիայից Եվրոպա ձգվող Միջին միջանցքի մաս։ Երկաթուղային հատվածը դեռևս «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության կոնցեսիայի ներքո է, որը Երևանն արդեն սկսել է վիճարկել։ Շինարարությունը կսկսվի, ենթադրաբար, 2026-ի վերջին։ Երևանը միջանցքը ներկայացնում է որպես վարձակալությամբ տրված Հայաստանի ինքնիշխան տարածք։

Կարևոր հարցն այն է, թե Հայաստանն ինչ է ստանում դրա դիմաց։ Նա տրամադրում է տարածքը և կրում ինքնիշխանության ռիսկը, մինչդեռ նրա սեփական օգուտները կախված են գործընթացներից, որոնք նա չի վերահսկում։ Հենց փոխադարձությունն է հյուրընկալողին դարձնում գործընկեր, և հենց դա է մնում չլուծված։

Շրջանակային փաստաթղթում նշվում են Հայաստանի տարանցման իրավունքները Ադրբեջանի հիմնական տարածքով և Նախիջևանով, սակայն դրանք սահմանված ու գործարկված չեն։ Այդ իրավունքները հայկական բեռներին ու ճանապարհորդներին կբացեին դեպի արևելք և հարավ տանող ուղիներ, որոնցից երեք տասնամյակ զրկված են եղել փակ սահմանների պատճառով։ Որոշված չէ նաև, թե արդյոք երթուղին Թուրքիա մտնելուց առաջ կանցնի՞ Երևանով և Գյումրիով՝ Հայաստանը դարձնելով տարանցիկ տնտեսություն, այլ ոչ թե պարզապես անցուղի։ Ավելին, Անկարան սահմանի բացումը, որը միջանցքին արժեք կտար Հայաստանի համար, դեռ պայմանավորում է Ադրբեջանի հետ ստորագրված պայմանագրով։

ԵՄ-ն դուրս է մնացել TRIPP-ի կառավարումից՝ չնայած «Կայուն Սյունիք» և Global Gateway ծրագրերով իր ներդրումներին։ Ուստի հայկական կողմի փոխադարձության հետևում երկրորդ երաշխավոր չկա։ Այս օգուտները պետք է ամրագրվեն պայմանագրում մինչև շինարարության մեկնարկը, այլ ոչ թե լուծվեն հետո՝ որպես երկրորդական հարց։

Լծակները և դրանց սահմանները

Ռազմական գերակայությունը Ադրբեջանին զերծ է պահում զիջումներ կորզելու համար ուժ կիրառելու անհրաժեշտությունից։ Սահմանադրական նախապայմանը բարձրարժեք լծակ է. հանրաքվեի ողջ ներքաղաքական ռիսկը կրում է Երևանը, մինչդեռ Բաքուն պնդում է, թե «խաղաղությունն արդեն իսկ գործնականում առկա է»։ Թուրքիայի հետ դաշնակցությունը և սեփական երկաթուղու կառուցումը Բաքվին տալիս են Նախիջևանի հետ կապի երկրորդ ուղի, որը պարտադիր չէ, որ պայմանագիր պահանջի։

Բաքվի խոցելիությունները հեղինակային են։ Մոսկվայի հետ մերձեցումը նյարդայնացնում է Վաշինգտոնին։ Անվերջ հետաձգումը վաղ թե ուշ կընկալվի որպես անբարեխղճություն։ Իսկ Լեռնային Ղարաբաղի ղեկավարների պահումը Բաքվի բանտերում և շարունակվող օկուպացիան դժվար են համադրվում «խաղաղությունը հաստատված է» պատումի հետ։

Հայաստանի ուժեղ կողմերը համեստ են. նորացված, թեև թերի, ընտրական մանդատ, դեպի ԵՄ և ԱՄՆ դիվերսիֆիկացիա, որը նվազեցնում է Ռուսաստանից պատմական կախվածությունը, և խաղաղ սահման։ Վերջինս աստիճանաբար սովորական է դարձնում «խաղաղությունն առանց ստորագրության» և բարձրացնում նոր ճնշման հեղինակային գինը։

Հայաստանի հիմնական խոցելիությունը կառուցվածքային է։ Լեռնային Ղարաբաղի կորուստը վերացրեց տարածքային բուֆերն ու անկանոն ուժերի պաշարը, որոնց վրա երեք տասնամյակ հենվում էր նրա անվտանգությունը։ Իսկ անօդաչուներում, հակաօդային պաշտպանությունում և ժամանակակից կառավարման համակարգերում թերներդրումները բանակին զրկեցին նոր հարձակումը զսպելու կարողությունից։ ՀԱՊԿ անդամակցությունն անարժեք դուրս եկավ, իսկ արևմտյան գործընկերությունները անվտանգության երաշխիքներ չեն տալիս։

Այդ պատճառով Երևանը համաձայնել է գրեթե բոլոր հաջորդական պահանջներին՝ տարածքներից դուրս գալ, լուծարել Լեռնային Ղարաբաղի ինստիտուտները, իսկ այժմ՝ սահմանադրական նախապայմանը։ Եվ ոչ թե այն պատճառով, որ դրանցից յուրաքանչյուրն ընդունելի էր, այլ որովհետև այլընտրանքը, ըստ գնահատականների, պարտությունն էր։ Յուրաքանչյուր զիջում Հայաստանին զրկում է մի խաղաքարտից, որը նա կարող էր օգտագործել հաջորդ պահանջի դեմ, և միաժամանակ Բաքվին ցույց է տալիս, որ ճնշումն արդյունք է տալիս։

2027-ի հանրաքվեն կարող է ձախողվել թե՛ ընթացակարգային, թե՛ բովանդակային առումով, քանի որ շատ ընտրողներ սկզբունքորեն դեմ են Ադրբեջանի պնդմամբ Սահմանադրությունը փոխելուն։ Իսկ Ռուսաստանի համար, 2026-ի հունիսյան միջամտությունից հետո, հանրաքվեի քարոզարշավը կլինի առավել ևս գրավիչ թիրախ։

Դասեր այլ օրինակներից

Դեյթոնի (1995) և Ավագ ուրբաթի (1998) համաձայնագրերը երաշխավորներին՝ Բոսնիայում ՆԱՏՕ-ին, Հյուսիսային Իռլանդիայում բրիտանական և իռլանդական կառավարություններին, պարտավորեցնում էին ապահովել կոնկրետ պայմանների կատարումը՝ խաղի մեջ դնելով նրանց սեփական վարկը։ Ալժիրում (2000) Եթովպիան ավելի քան մեկ տասնամյակ անտեսում էր սահմանի վերաբերյալ «վերջնական և պարտադիր» որոշումը, մինչդեռ որոշմանը ենթարկված Էրիթրեան էր կրում պատժամիջոցների բեռը։ ՄԱԿ-ը և Աֆրիկյան միությունը այդպես էլ չօգտագործեցին իրենց լծակները։

Իրավական ձևը չի կանխորոշում կարգավորման կայունությունը, այն կանխորոշում է երաշխավորի հանձնառությունը։ TRIPP-ում ԱՄՆ-ի բաժնեմասը որոշակիորեն արձագանքում է Դեյթոնի տրամաբանությանը։ Սակայն երկկողմ կառուցվածքը և ԵՄ-ի բացակայությունը այն դարձնում են ավելի թույլ, քան երկու կայուն օրինակներից որևէ մեկը։ Այդ ընթացքում կարգավորման ներքաղաքական ռիսկը կրում է թույլ կողմը, իսկ ուժեղ կողմի պարտավորությունները, ինչպես Ալժիրում, հենվում են բարի կամքի վրա։

Գրականությունը նույնն է հաստատում։ Ուժեղ կողմը սովորաբար գերիշխում է անհամաչափ բանակցություններում՝ անկախ նրանից, իրական է նրա ուժը, թե միայն ինքն է այն այդպիսին համարում։ Ամենաքիչ կայունն այն կարգավորումներն են, որոնք ամրագրում են անհամաչափությունը։ Իսկ Հայաստանի սփյուռքի և արևմտյան կապերի պես «փափուկ ուժի» ակտիվները հազվադեպ են փոխհատուցում «կոշտ ուժի» պակասը, եթե չկա դրանց կատարումն ապահովել պատրաստ երաշխավոր։ Ինչպես զգուշացնում են չորս կանադացի խաղաղարարներ, «թեև ուժի միջոցով ձեռք բերված հզորությունը կարող է հանգստացնող թվալ, այն կարճատես ռազմավարություն է», որը ծնում է «գործարքային... դիվանագիտություն ուժի ստվերում»։

Կարմիր գծերը պահելով

Հայաստանը չի կարող կարմիր գծերը պաշտպանել ռազմական ուժով։ Փոխարենը նա պետք է կիրառի երեք մոտեցում։ Առաջինը՝ հաջորդականությունը. չառաջ շարժվել Ադրբեջանի նախապայմաններով, քանի դեռ չեն կատարվել զուգահեռ հայկական պայմանները։ Երկրորդը՝ միջազգայնացումը. խախտումները տեսանելի և թանկ դարձնել արևմտյան ու բազմակողմ լսարանների համար։ Երրորդը՝ ներքին լեգիտիմությունը. թույլ չտալ, որ նվազագույն կամ արհեստական մեծամասնությունը երկիրն անշրջելի զիջումների մղի։ Սա չի վերացնում նոր ագրեսիայի վտանգը, բայց կանխարգելիչ կապիտուլյացիան Հայաստանին զրկում է անգամ այն լծակներից, որոնք նա ունի։

Կոնկրետ քայլերով՝ Երևանը պետք է.

• տարածքային ամբողջականությունը, ստորագրված սահմանազատման համաձայնագրից դուրս, համարի ոչ բանակցելի և սահմանի հարցը քննարկի որպես փաթեթ՝ ներառյալ անկլավների փոխանակումը,

• TRIPP-ի փոխադարձ օգուտները՝ սահմանված տարանցման իրավունքներն ու Երևան–Գյումրի երթուղին, դարձնի պայմանագրային նախապայմաններ, այլ ոչ թե շինարարության մեկնարկից հետո լուծվելիք մանրամասներ,

• հանրաքվե անցկացնի միայն իրական միջկուսակցական համաձայնության դեպքում,

• հրաժարվի ստորագրելուց առանց 19 կալանավորների/պատանդների ազատման պարտադիր մեխանիզմի,

• խորացնի անվտանգային կապերը Ֆրանսիայի, Հնդկաստանի և այլ գործընկերների հետ, այլ ոչ թե վերադառնա միայն Մոսկվայից կախվածությանը։

Եթե Բաքուն իսկապես խաղաղություն է ուզում, նա պետք է դադարեցնի «Արևմտյան Ադրբեջանի» արշավը և հրաժարվի հայ-թուրքական կարգավորման նկատմամբ իր փաստացի վետոյից։ Անկարան ինքն էլ պատճառներ ունի 2022-ի համաձայնությունն իրականացնելու հենց հիմա։ Բաց սահմանը կգործարկի Կարս–Գյումրի երկաթուղին, կաշխուժացնի մեկուսացված արևելյան նահանգները, կամրապնդի Թուրքիայի դերը որպես Արևելք–Արևմուտք տարանցիկ հանգույց և կբարձրացնի նրա դիրքերը Արևմուտքում։ Իրատեսական խնդիրն է թանկացնել Բաքվին ենթարկվելու գինը Անկարայի համար։

Միջազգային հանրությունն էլ իր հերթին պետք է աստիճանաբար ավելացնի իր ներգրավվածությունը՝ ԱՄՆ-ի կայուն ներդրումներ, ԵՄ-ի տեղ TRIPP-ի կառավարման մարմնում, ԵԱՀԿ-ի կամ Եվրոպայի խորհրդի սահմանային մշտադիտարկում, կալանավորների հարցով մեխանիզմ։ Այս քայլերը կբարձրացնեն սառը խաղաղության քայքայման գինը։

Այս ամենը փաստարկ չէ խաղաղության գործընթացի դեմ. չստորագրված ստատուս քվոն նախընտրելի է պատերազմից։ Սա փաստարկ է այն բանի դեմ, որ կրակոցների բացակայությունը շփոթվի պատերազմը ծնած անհամաչափության լուծման հետ։ Եվ այն բանի դեմ, որ կողմերը կամ երաշխավորները այդ անհամաչափությունը համարեն լուծված միայն այն պատճառով, որ այն այլևս ակտիվորեն չի վիճարկվում։

. . .

Հրայր Պալեանը ղեկավար պաշտոններ է զբաղեցրել ՄԱԿ-ում, ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ում և հասարակական կազմակերպություններում, այդ թվում՝ Քարթերի կենտրոնում և Միջազգային ճգնաժամային խմբում։ Հանրային ծառայության 35-ամյա գործունեության ընթացքում զբաղվել է հակամարտությունների կարգավորման, ընտրությունների և մարդու իրավունքների հարցերով Բալկաններում, Արևելյան Եվրոպայում, Կովկասում, Կենտրոնական Ասիայում, Մերձավոր Արևելքում և Աֆրիկայում։ 2008-2018 թվականներին Էմորիի համալսարանի իրավաբանական դպրոցում դասավանդել է հակամարտությունների կարգավորում, բանակցություններ և միջնորդություն։

Հեղինակել է՝ «Խաղաղաշինության անատոմիա. Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը և բաց թողնված հնարավորությունները» գիրքը (Springer Nature / Palgrave Macmillan, փետրվար 2026), հայերեն թարգմանություն (Newmag, ապրիլ 2026)։