Ձեզ կհետևեն. մտահոգություններ բջջայինների պարտադիր գրանցման կառավարության նախաձեռնության շուրջ

Սիրանուշ Ադամյան

Կառավարությունը հունիսի 25-ի նիստում հավանություն տվեց մի օրինագծի, որը պարտադիր է դարձնում երկրի յուրաքանչյուր բջջային հեռախոսի գրանցումը և արգելափակում չգրանցված սարքերը։ Այս քայլը մտահոգություն է առաջացրել կիբեռանվտանգության մասնագետների ու թվային իրավունքների պաշտպանների շրջանում։ Նրանք զգուշացնում են, որ համակարգը կարող է հող նախապատրաստել զանգվածային հսկողության համար և կրկնում է այն մոդելը, որը կիրառվում է հիմնականում ոչ ժողովրդավարական պետություններում։

Կառավարության հավանությանն արժանացած օրինագիծը փոփոխություններ է մտցնում «Էլեկտրոնային հաղորդակցության մասին» 2005 թվականի օրենքում և ստեղծում բջջային հեռախոսների միջազգային նույնականացուցիչների (IMEI) միասնական շտեմարան՝ յուրաքանչյուր հեռախոսում ներդրված 15-նիշանոց եզակի կոդով։ Համակարգը յուրաքանչյուր սարք կապում է օգտատիրոջ ու դրա մեջ աշխատող SIM կամ eSIM քարտերի հետ, իսկ օպերատորները պարտավոր կլինեն մերժել ծառայության մատուցումը ցանկացած հեռախոսի, որի IMEI-ը գրանցված չէ։ Կառավարությունը դա ներկայացնում է որպես ստվերային հեռախոսային շուկայի դեմ քայլ։

Մտահոգությունների կենտրոնում օրինագծի այն դրույթն է, ըստ որի՝ շտեմարանը համատեղ շահագործող Ադմինիստրատորը՝ բջջային օպերատորների ստեղծած մարմինը, կարող է տվյալների օգտագործմամբ պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, ինչպես նաև իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց մատուցել «թվային այլ ծառայություններ»։

Կիբեռանվտանգության մասնագետ Արթուր Պապյանը Ֆեյսբուքում գրել է, որ պետությունն ուզում է «տոտալ վերահսկողության տակ վերցնել» քաղաքացու հեռախոսը, և որ շտեմարանը հնարավորություն կտա «ցանկացած պահի տեսնել, թե ով, որ սարքով և երբ է ակտիվանում ցանցում»։ Ըստ նրա՝ «թվային այլ ծառայությունների» դրույթը կարող է թույլ տալ, որ մաքսանենգության դեմ պայքարի համար հավաքագրված տվյալներն օգտագործվեն այլ՝ անհայտ նպատակներով, այդ թվում՝ մասնավոր ընկերությունների կողմից։ Պապյանի գնահատմամբ՝ ամբողջ հանրապետության հեռախոսների ու քաղաքացիների տվյալները մեկ տեղում կենտրոնացնելը «երազանք է ցանկացած կիբեռհանցագործի համար», իսկ շուրջ 2,5 միլիոն օգտատեր սպասարկող բազայի խափանումը կարող է բաժանորդներին զրկել կապից։ Որպես օրինակ նա բերում է առաջին դասարանցիների գրանցման պետական հարթակը, որը, ըստ նրա, այս շաբաթ չդիմացավ ծնողների միաժամանակյա հոսքին։ 

Պապյանը կասկածի տակ է դնում նաև գողության դեմ պայքարի հիմնավորումը՝ նշելով, որ գողացված հեռախոսի տերերը հաճախ ոստիկանությունից օգնություն չեն ստանում, մինչդեռ նույն գործիքները կարող են օգտագործվել ցուցարարների կամ քննադատ լրագրողների տեղը հայտնաբերելու համար։

Թվային իրավունքների կազմակերպությունները վաղուց զգուշացնում են նման շտեմարանների ռիսկերից։ Privacy International-ը նշում է, որ հեռախոսներն ու SIM քարտերը ինքնության փաստաթղթերի հետ կապելը միասնական շտեմարանում հնարավորություն է տալիս հետևել տեղորոշմանը և ուժեղացնում է հսկողությունը, հատկապես այնտեղ, որտեղ տվյալների պաշտպանությունը թույլ է, իսկ Electronic Frontier Foundation-ը և Access Now-ն զգուշացնում են, որ մեկ նպատակով հավաքված տվյալները հետագայում օգտագործվում են այլ նպատակներով։

IMEI շտեմարանները և միջազգային փորձը

Բջջային հեռախոսների պարտադիր IMEI գրանցումը նորություն չէ։ Հայաստանի առաջարկած մոդելը՝ այսպես կոչված դրական ցուցակը, որի դեպքում հեռախոսն աշխատում է միայն գրանցված լինելու պարագայում (ի տարբերություն սև ցուցակի, որն արգելափակում է միայն գողացված հայտարարված սարքերը), կիրառվում է հիմնականում ոչ ժողովրդավար պետություններում։ Թուրքիան, որը Freedom House-ը դասում է «ոչ ազատ» երկրների շարքին, օտարերկրյա հեռախոսին թույլ է տալիս աշխատել 120 օր, որից հետո պետք է գրանցել՝ ամեն տարի աճող վճարի դիմաց, որը 2026-ի համար սահմանվել է մոտ 1,300 դոլար՝ հաճախ ավելի, քան հենց հեռախոսը։ Եգիպտոսը, որը նույնպես «ոչ ազատ» է, 2025-ին ներդրել է նմանատիպ համակարգ՝ ներմուծվող հեռախոսների վրա սահմանելով արժեքի 38,5 տոկոս միանվագ տուրք և 90 օր հետո արգելափակելով չգրանցված սարքերը։ Ադրբեջանը 2013-ից ունի նմանատիպ շտեմարան և արգելափակում է 30 օրում չգրանցված ցանկացած հեռախոս, իսկ տուրք է կիրառում 800 դոլարից թանկ սարքերի դիմաց։

Մի շարք ժողովրդավարական երկրներ ևս կիրառում են այս մոտեցումը, սակայն ավելի նեղ նպատակներով։ Չիլին և Կոլումբիան դրական շտեմարաններ ստեղծեցին հեռախոսների գողությունը կանխելու համար։ Կոլումբիայում թվային իրավունքների Fundación Karisma կազմակերպությունը և Privacy International-ը պարզել են, որ տարիներ անց համակարգը էապես չի նվազեցրել գողությունը, բայց առաջացրել է գաղտնիության խնդիրներ. նրանք նշում են, որ հենց GSMA-ը խորհուրդ է տալիս ավելի քիչ ինվազիվ՝ գողացված հեռախոսներն արգելափակելու (սև ցուցակի) տարբերակը։  Զարգացած ժողովրդավարություններում նման պրակտիկա չկա. ԵՄ երկրներում և Միացյալ Նահանգներում յուրաքանչյուր սարք պետությունում գրանցելու պահանջ չկա, և արգելափակվում են միայն գողացված հայտարարված հեռախոսները՝ ընդհանուր շտեմարանի միջոցով։

Ռիսկերն առավել ակնհայտ են ավտորիտար ռեժիմներում. մարտին Մյանմայի ռազմական խունտան հայտարարեց IMEI գրանցման իր ծրագրի մասին, որը, ըստ իրավապաշտպանների, ռեժիմին թույլ կտա անձին կապել կոնկրետ սարքի ու SIM-ի հետ և հեռակա կարգով անջատել այն։

Ի՞նչ է նախատեսում ՀՀ օրինագիծը

Օրինագծի համաձայն՝ օրենքն ուժի մեջ կմտնի հրապարակումից մեկ տարի անց։ Մինչ այդ ներմուծված կամ արդեն օգտագործվող հեռախոսներն ավտոմատ կերպով կգրանցվեն շտեմարանում՝ անվճար։ Դրանից հետո անձնական օգտագործման համար հեռախոս ներմուծողները պետք է գրանցեն այն, իսկ որոշ դեպքերում՝ վճարեն պետական տուրք՝ սահմանը հատելու պահից վեց ամսվա ընթացքում։ Ռոումինգից օգտվող ճանապարհորդների ծառայությունը կկասեցվի երկիր մուտք գործելուց 30 օր անց, եթե սարքը մնա չգրանցված։ Պլանշետները, մոդեմները, սմարթ ժամացույցները, ռոութերները և IMEI ունեցող այլ սարքերն օրենքի գործողության տակ չեն ընկնում։

Կառավարությունը նշում է, որ համակարգը կնվազեցնի հարկային կորուստները, կսանձի կեղծ ու մաքսանենգ ճանապարհով ներմուծված հեռախոսների շրջանառությունը, կպաշտպանի սպառողներին և կբարձրացնի կիբեռանվտանգության մակարդակը։ Ըստ կառավարության ներկայացրած հիմնավորման՝ օրինագիծը մշակվել է Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության, Պետական եկամուտների կոմիտեի, կապի ոլորտի կարգավորող մարմինների և բջջային օպերատորների համագործակցությամբ՝ միջազգային փորձի, մասնավորապես ԵԱՏՄ անդամ պետությունների կարգավորման և GSMA-ի՝ օպերատորների համաշխարհային ասոցիացիայի ուղեցույցների հիման վրա։

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը միջոցառումը ներկայացրել է որպես սև հեռախոսային շուկայի դարաշրջանի ավարտ։ Հունիսի 25-ի կառավարության նիստին նա ասաց, որ բջջային հեռախոսների շուկան երկրի ամենամեծ ստվերային շուկան է, և որ «ավարտվում է սև բջջային հեռախոսների շուկայի դարաշրջանը»։ Օրինական ներմուծումը չհաստատվող հեռախոսներն այլևս չեն աշխատի, ասաց նա. «Դրանով կարելի է պոպոք կոտրել, բայց որպես հեռախոս օգտագործելու հնարավորություն չի լինելու»։ Փաշինյանի խոսքով՝ կառավարությունն այս փոփոխությունը քննարկում է մոտ մեկուկես տարի։

Օրինագիծը դեռ պետք է հաստատվի խորհրդարան կողմից։