«Ճակատաբաց» փոտքասթ-հաղորդաշարի 11-րդ դրուագին հիւրն է Տիգրան Եկաւեանը՝ Ֆրանսայի ամերիկեան համալսարանի դասախօս, լրագրող եւ միջազգային յարաբերութիւններու մասնագէտ։
Երեւանի սրտին մէջ, Ռուբէնն ու Պետոն կը հիւրընկալեն Տիգրանը, որ վերջերս, երկար տարիներու բացակայութենէ ետք, վերադարձած էր Սուրիա։ Զրոյցը կը սկսի Հալէպի եւ ընդհանրապէս սուրիահայ գաղութի ներկայ վիճակէն, ապա կը ծաւալի սփիւռք-Հայաստան յարաբերութիւններու, սփիւռքի ներքին ռազմավարութեան բացակայութեան, բազմաշերտ ինքնութեան եւ արցախահայութեան նոր սփիւռք դառնալու հարցերուն շուրջ։
Հիմնական կէտեր
- Սուրիա այցելութիւնը եւ Հալէպի ներկայ վիճակը. Տիգրան 16 տարիներ ետք կը վերադառնայ Սուրիա։ Հալէպը միշտ եղած է սփիւռքի «մայր գաղութը»՝ երեք հիմնական առաւելութիւններով՝ կայունութիւն, տնտեսական բարգաւաճում եւ մարդուժի արտադրութիւն։ Այժմ այդ աղբիւրը գրեթէ ցամքած է. պատերազմէն առաջ մօտ 60 000 հաշուող հալէպահայութիւնէն ներկայիս մնացած է մօտ 10%-ը միայն։
- Քաղաքական եւ տնտեսական մարտահրաւէրներ. Նոր իշխանութեան հանդէպ վստահութիւն չկայ, յատկապէս քրիստոնեաներու շրջանակներու մէջ։ Հալէպի մէջ Թուրքիոյ ազդեցութիւնը շատ ուժեղ է: Տնտեսական ճգնաժամը սուր է։ Առաջնորդարանները (առաքելական, կաթողիկէ, աւետարանական) մեծ աշխատանք կը տանին՝ բնակարաններու նորոգում, դպրոցական ծախսեր, նիւթական օգնութիւն, սակայն հին «հայապահպանման» մօտեցումը այլեւս բաւարար չէ։
- Քեսապ եւ դրական նշաններ. Քեսապի վիճակը համեմատաբար աւելի լաւ է։ Զբօսաշրջութիւնը վերակենդանացած է, նահանգապետը դրական վերաբերմունք ունի հայութեան հանդէպ։ Նոյնիսկ Իտլիպի որոշ շրջանակներ պատրաստակամութիւն ցուցաբերած են իրենց երեխաները հայկական վարժարան ուղարկելու։ Հալէպի մէջ խօսքի ազատութիւնը աւելի շատ է, քան անցեալին, սակայն կայունութիւն դեռ չկայ։
- Եկաւեան մատենադարանը. 2002-ին Տիգրանի հօր՝ Զաւէնին անունով ստեղծուած մատենադարանը Հալէպի մէջ կը պարունակէ կարեւոր մամուլի հաւաքածոյ մը, հին հայագիտական գիրքեր եւ Մխիթարեան միաբանութեան հրատարակութիւններ։ Տիգրան կ’ուզէ վերաշխուժացնել զայն՝ ոչ միայն հայերու, այլ նաեւ տեղւոյն քրիստոնեաներու համար, որպէս մշակութային կամուրջ։
- Սփիւռքը ունի՞ Հայաստանի ռազմավարութիւն. ո՛չ։ Սփիւռքի մեծամասնութիւնը Հայաստանի հանրապետութեան կը մօտենայ որպէս «զբօսաղրջիկային հայրենիք»։ Պետականութեան մէջ սփիւռքահայերու մասնակցութիւնը շատ սահմանափակ է։ Անցեալին տարբեր մօտեցումներ եղած են, սակայն համահայկական խորհուրդ մը երբեք չէ ստեղծուած։ Այժմու վարչակազմը աւելի շատ կը կեդրոնանայ «նոր սփիւռքի» վրայ, քան դասական սփիւռքի։
- Բազմաշերտ սփիւռք եւ ինքնութիւն. Այժմ գոնէ երկու (կամ երեք) սփիւռք կայ՝ դասական եւ նոր (յետխորհրդային)։ Արցախահայութիւնը դարձած է նոր սփիւռք՝ Հայաստանի մէջ։ Տիգրան կը շեշտէ, որ սփիւռքը պէտք է ունենայ իր սեփական օրակարգը, արժէքները եւ ղեկավարութիւնը, առանց Երեւանի կեդրոնացման։ Ան ինքզինք «սփիւռքի պտուղ» կը համարէ՝ ֆրանսական, փորթուկալական, սուրիական եւ հայկական շերտերով։ Սփիւռքը իրեն համար հոգեւոր հայրենիք է՝ զուգահեռ քաղաքական Հայաստանին։
Այս դրուագը կը բացայայտէ սուրիահայ գաղութի ծանր, բայց ոչ անյոյս վիճակը եւ սփիւռքի ընդհանուր ռազմավարական բացը։ Տիգրան Եկաւեան կը յիշեցնէ, որ Հալէպը մեր սփիւռքի DNA-ի մասն է, եւ երկարաժամկէտ մօտեցումով կարելի է վերածնիլ՝ առանց պատրանքներու։
