Պաքուի «Պատանդային դիւանագիտութիւն»-ը եւ Հայաստան վերադարձուածներու բաց վէրքերը

«Ճակատաբաց» փոտքասթ-հաղորդաշարի 15-րդ դրուագին հիւրն է Հիլտա Չոպոյեանը՝ «Կովկաս» իրաւունքի եւ հակամարտութիւններու լուծման կեդրոնի նախագահ եւ «Լիպերթաս 2020» համախմբման համակարգողը։

Երեւանի սրտին մէջ, Ռուբէնն ու Պետոն կը հիւրընկալեն Հիլտան, որ Ֆրանսայէն ժամանած էր «Լիպերթաս 2020» համախմբման կազմակերպած համաժողովին համար։ Զրոյցը կը սկսի համախմբման ծագումէն եւ հովանաւորութեան արշաւէն, ապա կը ծաւալի վերադարձուած գերիներուն հոգեբանական եւ ընկերային վիճակին, Հայաստանի պետութեան քաղաքականութեան, պատանդային դիւանագիտութեան եւ խաղաղութեան գործընթացին շուրջ։ Կը քննարկուին նաեւ սփիւռքի եւ Հայաստանի հանրութեանց (ան)տարբերութիւնը, Եւրոպական խորհրդարանի բանաձեւերը, եւ հարցը մշտական օրակարգի վրայ պահելու կարեւորութիւնը։

Հիմնական կէտեր

. Լիպերթաս համախմբումը եւ նախնական հովանաւորութեան արշաւը. Լիպերթաս 2022-ին ստեղծուած է, երբ 2020-ի պատերազմի պարտութենէն ետք համահայկական շարժումը մարած էր, իսկ հայ գերիները կը շարունակէին մնալ Պաքուի բանտերուն մէջ։ Նպատակը՝ իւրաքանչիւր գերիի պարագան առանձնացնել եւ որպէս մարդու իրաւունքներու հարց արծարծել, գտնելով բարոյական եւ քաղաքական հովանաւորներ։ Առաջինը՝ Ֆրանսայի Լիոն քաղաքի քաղաքապետը, որ Հայաստան այցելեց։ Ֆրանսայի, Ժնեւի եւ այլ քաղաքներու քաղաքապետարաններ եւ կազմակերպութիւններ մասնակցեցան՝ հաղորդագրութիւններով, յօդուածներով եւ ընտանիքներու հետ հանդիպումներով։ 2023-ի Արցախի հայաթափումէն ետք նոր գերիներու առումով՝ Լիպերթասը շեշտեց հաւասարութիւնը քաղաքական եւ ռազմական - քաղաքացիական գերիներու միջեւ։

. Վերադարձուած գերիներու հոգեբանական եւ ընկերային իրականութիւնը. Լիպերթասը ընդլայնեց աշխատանքը՝ հոգեբանական օգնութեան ուղղութեամբ (Կարմիր Խաչի եւ «Ինտրա»-ի հետ համագործակցութեամբ), հակառակ որ դեռ Հայաստանի մէջ հոգեբանական օգնութիւն ստանալը թապու է։ Վերադարձողները կը բախին ընկերային մերժման («ինչո՞ւ ձեռքի նռնակը չպայթեցուցիր»), ֆինանսական խնդիրներու (վարկեր, աշխատանքի բացակայութիւն), անցեալին իրենց կրած զինուորական պաշտօններուն չվերադառնալու, մեկուսացման եւ հետվնասուածքային «սթրես»-ի։ Վերադարձուած գերիներու նախնական թիւէն մօտ 40 հոգի արձագանգեց օգնութեան առաջարկին։ Ոմանք երկիրը արդէն լքած են այսօր։ Այս համակարգային հարց է կ’ըսէ Հիլտան, որ կը պահանջէ հանրային քաղաքականութիւն, զոր կը բացակայի, բայց անհնարին չէ, նկատի առնելով վերադարձուած գերիներու փոքր քանակ կազմելը։

. Պետութեան դիրքորոշումը եւ բացակայութիւնը. Լիպերթասի համաժողովին հրաւիրուած էին արտաքին գործոց, պաշտպանութեան, ընկերային հարցերու նախարարութիւնները, առողջապահութեան նախարարութիւնը եւ Հայաստանի հանրապետութեան մարդու իրաւունքներու պաշտպանը (օմպուտսմանը). ոչ մէկը ներկայ գտնուեցաւ կամ ներկայացուցիչ ուղարկեց։ Վերադարձուած գերիներու Հայաստան վերադարձի գործընթացը սահմանափակ է (ընդունում, հիւանդանոց, հարցաքննութիւն, ապա տունդարձ)։ Օգնութիւնը անորոշ եւ սահմանափակ է։ Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կասկածով կը մօտենայ։ Հիլտան կ’ըսէ, որ իշխանութիւնները կ’ուզեն պարտութեան էջը փակել, չխօսիլ անոր մասին. հանրութիւնը բաւարար ճնշում չի գործադրեր։ Անհրաժեշտ է պետական փոքր մասնագիտացած մարմին՝ վերապատրաստման, աշխատանքի եւ աջակցութեան համար։

. Պատանդային դիւանագիտութիւն եւ խաղաղութեան գործընթաց. Ատրպէյճանը պատանդները կ’օգտագործէ որպէս ճնշման գործիք՝ զիջումներ պարտադրելու համար։ Իսկական խաղաղութիւնն անհնար է անոնց առկայութեամբ։ Պաքուի մէջ տեղի ունեցած դատավարութիւնները շինծու են։ «Պատանդային դիւանագիտութիւն» հասկացութիւնը պետական մակարդակով առեւտուր է Պաքուի կողմէ։ Երրորդ երկիրներու միջնորդութիւնը հնարաւոր է, բայց Հայաստանի իշխանութիւնները կը խուսափին։

. Եւրոպական խորհրդարանի բանաձեւեր եւ սփիւռքը. Բանաձեւերը կարեւոր են, բայց պարտաւորեցուցիչ չեն ԵՄ-ի գործադիր մարմիններուն համար։ Գործնական ազդեցութեան համար անհրաժեշտ է վարէն վեր ճնշում (ինչպէս Ցեղասպանութեան ճանաչման արշաւը՝ քաղաքապետարաններէն սկսած)։

. Հայաստանի մէջ շարժումը շուտ կը մարի. հիմնական բարձրաձայնողները ընտանիքներն են, որոնք առանձին մնացած են։ Սփիւռքը պէտք է գործէ առանց սպասելու պետութեան հրահանգին։ Համեմատութիւն՝ Իսրայէլի հասարակութեան հետ (հոկտեմբեր 7 2023-ի ծանօթ դէպքերէն ետք)։

. Անուններու յիշատակումը եւ շարունակականութիւն. Սիվիլնեթի եւ բնականաբար «Ճակատաբաց»-ի իւրաքանչիւր հաղորդումի աւարտին գերիներուն անունները կը նշուին՝ որպէս խորհրդանշական եւ գործնական միջոց՝ հարցը չմոռցնելու։ Հիլտան կը շեշտէ, որ պէտք չէ յոգնիլ. հայութիւնը պատասխանատու է իր ինքնութեան եւ պատմութեան հանդէպ, անկախ իշխանութիւններու դիրքորոշումէն։ Միջանկեալ յաջողութիւնները եւս կարեւոր են վերջնական նպատակին հասնելու ճանապարհին:

Այս դրուագը կը բացայայտէ հայ գերիներու եւ վերադարձուողներու խնդրի բազմաշերտ բնոյթը եւ մարտահրաւէրները՝ իրաւական, հոգեբանական, աշխատանքային, ընկերային եւ քաղաքական։ Չոպոյեան կը շեշտէ, որ հարցը չի կրնար սպասել խաղաղութեան ստորագրութեան, եւ որ հանրային ճնշումն ու շարունակական աշխատանքը անհրաժեշտ են՝ մինչեւ վերջին գերիին վերադարձը եւ վերադարձողներուն արժանապատիւ վերահամարկումը ընկերութեան մէջ։