Ռուսական «արտադրություն», «միջազգային» փաթեթավորմամբ. ռուսական հիմնադրամից մինչև «ամերիկացի լրագրողներ»

Վերջին մեկ ամսվա ընթացքում սոցցանցերում և մի շարք նորաստեղծ կայքերում լայնորեն տարածվել են առնվազն երեք «հետաքննություններ», որոնք թիրախավորում են Հայաստանը և ՀՀ կառավարությանը։ Դրանցում պնդվում է, թե Փաշինյանը հափշտակել է ԵԱՏՄ թվայնացման բյուջեի միջոցները, ճնշում է գործարարներին կամ իրականացնում ընդդիմախոսներին լռեցնելու գաղտնի ծրագրեր։

Թեև այս նյութերը ներկայացվում են որպես ամերիկացի լրագրողների կամ արևմտյան աղբյուրների բացահայտումներ, #CivilNetCheck-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դրանց հետևում կանգնած է ռուսական «Անարդարության դեմ պայքարի» հիմնադրամը (Foundation to Battle Injustice, FBI)։ Նյութերը տարածվում են անգլերեն տեսանյութերի, կեղծված լրատվական կայքերի և համակարգված սոցցանցային արշավների միջոցով՝ ստեղծելով միջազգային հետաքրքրության և անկախ հետաքննության տպավորություն։

Կեղծ «հայ լրագրողները» և FBI տարբերանշանը

Տարածում ստացած «հետաքննություններից» մեկը վերաբերում է Նիկոլ Փաշինյանի՝ ԵԱՏՄ թվայնացման բյուջեից 11 միլիոն դոլար հափշտակելու և այն նախընտրական նպատակներով օգտագործելու մասին պնդմանը։ X-ում մայիսի 16-ից տարածվող տեսանյութում ասվում է, թե «հայ լրագրողները» հրապարակել են Հաշվեքննիչ պալատի արտահոսած գաղտնի փաստաթուղթ, որը հաստատում է այդ մեղադրանքները։ Միաժամանակ տեսանյութում երևում են news.am-ի տարբերանշանը և «FBI» գրությունը, ինչը կարող է տպավորություն ստեղծել, թե խոսքը միջազգային կամ ամերիկյան աղբյուրներից ստացված տեղեկատվության մասին է։

Սակայն news.am-ը նման հրապարակում չի արել, իսկ տեսանյութում ներկայացված կայքի տեսքն ակնհայտորեն կեղծված է։

Տեսանյութում երևացող FBI տարբերանշանը պատկանում է «Անարդարության դեմ պայքարի» հիմնադրամին (Foundation to Battle Injustice, FBI), որը ստեղծվել է 2021 թվականին ռուս գործարար և «Վագներ» խմբավորման հիմնադիր Եվգենի Պրիգոժինի կողմից։ Հիմնադրամը նախկինում ևս կապվել է տարբեր երկրներում իրականացվող ապատեղեկատվական արշավների հետ։ CivilNetCheck-ը նախկինում արդեն անդրադարձել է Հայաստանի վերաբերյալ դրա տարածած կեղծ նարատիվներին։

Ռուսական «հետաքննությունը»՝ որպես ամերիկյան․ ինչպես է տարածվում Փաշինյանի դստեր մասին կեղծ նարատիվը | CIVILNET

Ինչպես է ստեղծվում «միջազգային արձագանքի» պատրանքը

11 միլիոն դոլարի հափշտակման մասին տեսանյութը X-ում տարածվել է տասնյակ օգտահաշիվների կողմից։ Տեսանյութի ձայնագրությունն անգլերեն է, իսկ հայկական որոշ հաշիվներ այն տարածում են արդեն հայերեն ենթագրերով։

Անգլերեն տարբերակը X-ում տարածվել է մեծ լսարան ունեցող մի շարք օգտահաշիվների կողմից, որոնք հաճախ տարածում են պրոռուսական բովանդակություն և Հայաստանի վերաբերյալ ապատեղեկատվություն։ Դրանց թվում են շուրջ 600 հազար հետևորդ ունեցող Syrian Girl (Maram Susli) և մոտ 460 հազար հետևորդ ունեցող DK🇺🇸🦅🇺🇸 օգտահաշիվները։ 

Maram Susli-ին որպես մեկնաբան հաճախ հանդես է գալիս ռուսական պետական RT (Russia Today) ալիքով, 2024-ին մասնակցել է Մոսկվայում կայացած «Ռուսասերների միջազգային շարժման» համագումարին։ Նա նախկինում ևս տարածել է Հայաստանի վերաբերյալ կեղծ լուրեր, ինչին անդրադարձել է CivilNetCheck-ը։ 

Իսկ DK🇺🇸🦅🇺🇸 օգտահաշիվը ներկայացվում է որպես ամերիկացի օգտատիրոջ էջ։ Այնուամենայնիվ, այնտեղ, ԱՄՆ-ի ներքին թեմաներին զուգահեռ, պարբերաբար տարածվում է նաև պրոռուսական բովանդակություն և Հայաստանի վերաբերյալ ապատեղեկատվական հրապարակումներ։

Հատկանշական է, որ նույն տեսանյութը հայերեն ենթագրերով տարածվել է նաև հայկական անուններով մի շարք օգտահաշիվների կողմից, այդ թվում՝ Նարեկ Մնացականյան (Narek_Mnacakanyan), Լիլիթ Մնացանյան (Lilit Navasardyan),  Վահան Ստեփանյան (Vahan Stepanyan) և այլ հաշիվներով։ 

Այս օգտահաշիվների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շատ դեպքերում ցուցադրվող անունը (display name) և օգտանունը (username) չեն համընկնում։ Հաճախ դրանք չունեն իրական լուսանկարներ, իսկ հետևորդների թիվը չափազանց փոքր է կամ ընդհանրապես բացակայում է։

VT Foreign Policy-ն և հայալեզու կայքերը՝ նույն ապատեղեկատվական շղթայում

Մայիսին տարածված մյուս երկու «հետաքննություններում» պնդվում է, թե Նիկոլ Փաշինյանը և նրա շրջապատը ստեղծել են «տնտեսական ահաբեկչության» համակարգ, իսկ իշխանությունները իրականացնում են «ընդդիմության լռեցման» («Opposition Silence») գաղտնի ծրագիր՝ ճնշելով լրագրողներին, գործարարներին և այլ ազդեցիկ անձանց։

Այս երկու հրապարակումների դեպքում ևս կրկնվում է նույն տարածման սխեման։ Նյութերն սկզբում հրապարակվել են «Անարդարության դեմ պայքարի» հիմնադրամի (Foundation to Battle Injustice) կայքում, այնուհետև վերահրապարակվել են անգլալեզու VT Foreign Policy հարթակում։ Երկու հոդվածների հեղինակ էլ նշված է Լուկաս Լեյրոզը։ 

Հրապարակումներից հետո դրանք տարածվել են X-ի տասնյակ օգտահաշիվների կողմից՝ VT Foreign Policy-ին հղում անելով։

Ինչ վերաբերում է Լուկաս Լեյրոզին, նա ներկայանում է որպես բրազիլացի լրագրող և աշխարհաքաղաքական վերլուծաբան։ Սակայն Microsoft-ի և ֆրանսիական VIGINUM գործակալության հրապարակած հետազոտություններում Լեյրոզը հիշատակվում է «Storm-1516» ապատեղեկատվական ցանցի հետ կապվող անձանց շարքում։ Ըստ այդ աղբյուրների՝ նա սերտ կապեր ունի ռուս ուլտրաազգայնական գաղափարախոս Ալեքսանդր Դուգինի շրջապատի հետ և պարբերաբար համագործակցում է ռուսական պետական RT-ի հետ։

Սա առաջին դեպքը չէ, երբ կիրառվում է նույն սխեման՝ Հայաստանի վերաբերյալ ապատեղեկատվությունը նախ հրապարակվում է «Անարդարության դեմ պայքարի հիմնադրամի» կայքում, ապա վերահրապարակվում vtforeignpolicy.com-ում և այդտեղից տարածվում սոցցանցերում։ 

Նորաստեղծ հայկական կայքերը՝ ապատեղեկատվության տարածման շղթայում

Հատկանշական է, որ նյութերը չեն սահմանափակվել միայն անգլալեզու հարթակներով։ Դրանք հայտնվել են նաև հայալեզու և նույնիսկ .am դոմեյնով կասկածելի կայքերում։ 

Օրինակ` armenianpress[.]am-ը հրապարակել է հոդված՝ «Ամերիկյան լրագրողներ. Փաշինյանը «տնտեսական ահաբեկչություն» է իրականացնում Հայաստանում անհավատարիմ բիզնեսի դեմ» վերնագրով։ Նման ձևակերպումը ընթերցողի մոտ ստեղծում է տպավորություն, թե նյութը պատրաստվել է անկախ արևմտյան լրագրողների կողմից, մինչդեռ դրա սկզբնաղբյուրը ռուսական «Անարդարության դեմ պայքարի» հիմնադրամն է։

Նույն հոդվածը  հրապարակվել են նաև մի շարք այլ նորաստեղծ հայալեզու կայքերում՝ պահպանելով «ամերիկացի լրագրողների հետաքննություն» ձևակերպումը։

Այս և նույն ձևակերպումները տարածած մի շարք այլ կայքեր ունեն «սունկ կայքերի» բնորոշ հատկանիշներ․ գրեթե ճանաչում չունեն, ունեն պարզունակ դիզայն, իսկ հրապարակվող բովանդակության զգալի մասը վերցված կամ վերահրապարակված է այլ լրատվամիջոցներից։ Դրանցից մեծ մասը ստեղծվել են ընդամենը 2025-ի վերջին և ակտիվացել են հենց նմանատիպ նյութերի տարածման ընթացքում։

Այսպիսով, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ռուսական «Անարդարության դեմ պայքարի» հիմնադրամի նյութերը համակարգված կերպով ներկայացվում են որպես ամերիկյան կամ միջազգային աղբյուրների «հետաքննություններ» և այդ կերպ վերաթողարկվում ու տարածվում հայկական և միջազգային տեղեկատվական դաշտում։

Տես՝ «Շտապ ստուգեք». ինչպես են կեղծ լուրերի համակարգված ցանցերը փորձում ներթափանցել հայկական մեդիադաշտ